Viêm màng não do vi khuẩn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Viêm màng não do vi khuẩn là một bệnh nhiễm trùng cấp tính của hệ thần kinh trung ương, trong đó các vi khuẩn như phế cầu, não mô cầu, Haemophilus influenzae, Listeria, Escherichia coli và các vi khuẩn khác theo đường máu vượt qua thành mạch, xâm nhập vào dịch não tủy, sau đó sinh sôi và gây viêm ở màng não. Viêm màng não do não mô cầu là một dạng của viêm màng não do vi khuẩn.
• Điểm chính về bệnh sinh: Mầm bệnh vượt qua hàng rào máu–não (BBB) qua đường hô hấp trên hoặc đường máu → xâm nhập vào dịch não tủy → phản ứng viêm (thâm nhiễm nhiều bạch cầu trung tính, tăng protein, giảm glucose) → tăng áp lực nội sọ, gây thiếu máu não và tổn thương não.
• Triệu chứng chính: Sốt cao, đau đầu dữ dội, cứng gáy (cổ cứng), buồn nôn·nôn, thay đổi ý thức (lú lẫn·hôn mê), co giật. Ở trẻ em và trẻ sơ sinh có thể xuất hiện tình trạng không bú/không ăn, lừ đừ, co giật và có thể không sốt.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cấp cứu: Khi nghi ngờ bệnh, cần lấy mẫu cấy máu và lập tức bắt đầu sử dụng kháng sinh theo kinh nghiệm, không được trì hoãn (trì hoãn điều trị sẽ làm tiên lượng xấu đi). Tùy theo mức độ nghiêm trọng, có thể cần nhập viện và điều trị tại khoa hồi sức tích cực.
• Kháng sinh theo kinh nghiệm (điều chỉnh tùy theo tuổi và yếu tố nguy cơ):
  • Người lớn (thông thường): vancomycin + cephalosporin thế hệ 3 (ceftriaxone hoặc cefotaxime)
  • Người cao tuổi, người suy giảm miễn dịch hoặc nghi ngờ nhiễm Listeria: thêm ampicillin vào phác đồ phối hợp trên
  • Trẻ sơ sinh: ampicillin + gentamicin hoặc cefotaxime, tuân theo hướng dẫn dành cho trẻ sơ sinh
  • Sau khi xác định vi khuẩn gây bệnh, chuyển sang điều trị đích dựa trên kết quả nuôi cấy và độ nhạy cảm với kháng sinh
• Thuốc và thủ thuật hỗ trợ:
  • Steroid (ví dụ: dexamethasone): nếu dùng đồng thời với liều kháng sinh đầu tiên trong viêm màng não do phế cầu, có thể làm giảm tổn thương thính giác và biến chứng thần kinh (tuân thủ hướng dẫn quốc gia).
  • Kiểm soát co giật: benzodiazepine (giai đoạn cấp), khi cần có thể dùng thuốc chống co giật (ví dụ: levetiracetam, phenytoin).
  • Kiểm soát áp lực nội sọ: kê cao đầu, điều trị thẩm thấu (mannitol hoặc dung dịch ưu trương), khi cần hội chẩn ngoại thần kinh để xem xét thông khí cơ học, phẫu thuật giải áp và các biện pháp khác.
• Điều trị hỗ trợ: Theo dõi dấu hiệu sinh tồn (huyết áp·hô hấp·thân nhiệt), truyền dịch và điều chỉnh điện giải, kiểm soát đau và sốt, hỗ trợ dinh dưỡng.
• Kiểm soát và phòng ngừa nhiễm trùng: Khi nghi ngờ hoặc xác nhận viêm màng não do não mô cầu, khuyến cáo dùng kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc (ví dụ: rifampin, ciprofloxacin hoặc một liều ceftriaxone duy nhất) và tiêm các vaccine tương ứng (vaccine phế cầu·Hib·não mô cầu).
• Lưu ý (chăm sóc y tế·tự chăm sóc):
  • Dùng kháng sinh đủ liệu trình theo chỉ định của bác sĩ.
  • Nếu xuất hiện thay đổi ý thức, khó thở, nôn dữ dội, sốt cao kéo dài hoặc co giật, hãy lập tức đến khoa cấp cứu.
  • Trong trường hợp viêm màng não do não mô cầu, khả năng lây nhiễm có thể vẫn còn đến 24 giờ sau khi dùng kháng sinh, vì vậy cần cách ly và quản lý người tiếp xúc.
• Biến chứng: Mất thính lực, rối loạn nhận thức·vận động, co giật·động kinh, não úng thủy·áp xe não·nhồi máu não, có khả năng tử vong. Điều trị sớm giúp giảm nguy cơ.
• Tiên lượng: Khác nhau tùy theo vi khuẩn gây bệnh, thời điểm bắt đầu điều trị, tuổi, bệnh nền và mức độ ý thức. Chẩn đoán nhanh và sử dụng kháng sinh phù hợp giúp cải thiện tiên lượng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (chuẩn bị trước khi đến bệnh viện·được chuyển đến khoa cấp cứu)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc y học cổ truyền) và thông tin về dị ứng
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là suy giảm miễn dịch, phẫu thuật, bệnh mạn tính), tình trạng mang thai
  • Thông tin về người đã tiếp xúc gần đây (chẳng hạn bệnh nhân viêm màng não do não mô cầu) hoặc thông tin về ổ dịch tập thể
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có thể, mang theo xét nghiệm máu·bản đọc kết quả chẩn đoán hình ảnh, giấy chẩn đoán bệnh, v.v.)
  • Ghi chú ngày bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (thời điểm xuất hiện sốt, đau đầu, nôn, thay đổi ý thức)
  • Lịch sử tiêm chủng (đã tiêm vaccine phế cầu, Hib và não mô cầu hay chưa)
• Ví dụ câu hỏi tại phòng khám ngoại trú/khoa cấp cứu (dành cho bệnh nhân·người chăm sóc)
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào? Kiểu sốt như thế nào?
  • Gần đây có tiền sử phơi nhiễm nào như nhiễm trùng tai·mũi, viêm phổi, phẫu thuật·thủ thuật xâm lấn hoặc tiếp xúc với trẻ sơ sinh không?
  • Hiện đang dùng những thuốc nào? Có dị ứng với penicillin hoặc kháng sinh không?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc này (hoặc kháng sinh này) là gì?
• Thời gian điều trị dự kiến là bao lâu, và cần nhập viện (hoặc cách ly) đến khi nào?
• Cần làm thêm những xét nghiệm nào để phòng ngừa biến chứng (mất thính lực·bất thường thần kinh)?
• Khi nào có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (đi làm·đi học)?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Dựa trên các triệu chứng và kết quả xét nghiệm của tôi, vi khuẩn gây bệnh nào có khả năng cao nhất? (Khi cần, đề nghị làm thêm xét nghiệm nuôi cấy·PCR, v.v.)
• Những người nào trong gia đình hoặc người tiếp xúc gần cần được khuyến cáo dùng kháng sinh dự phòng hoặc làm xét nghiệm nào? (Điều này thay đổi tùy theo việc có phơi nhiễm với não mô cầu hay không)