Viêm màng não do virus

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tình trạng viêm do nhiễm virus ở não và màng não (màng bao quanh não). Thường được gọi là viêm màng não vô khuẩn.
• Nguyên nhân chính: Ở trẻ em, nhóm enterovirus (như coxsackievirus, echovirus...) chiếm trên 90%. Ngoài ra, herpesvirus (HSV), virus gây quai bị (paramyxovirus), varicella-zoster virus và các virus khác cũng có thể là nguyên nhân.
• Sinh lý bệnh: Virus đến hệ thần kinh trung ương qua đường máu hoặc đường thần kinh, gây viêm màng não và đôi khi gây viêm nhu mô não. Nếu nhu mô não bị xâm lấn, các triệu chứng viêm não có thể đi kèm và tiên lượng có thể xấu hơn.
• Triệu chứng thường gặp: Sốt, đau đầu dữ dội, cứng gáy (cứng cổ), nhạy cảm với ánh sáng, buồn nôn·nôn. Khi nhu mô não bị xâm lấn, có thể xuất hiện thay đổi ý thức, thay đổi tính cách, co giật (động kinh) hoặc khiếm khuyết thần kinh khu trú. Ở trẻ em, bệnh có thể biểu hiện bằng các triệu chứng không đặc hiệu phức tạp (lừ đừ, khó bú, ngủ quá nhiều hoặc kích động quá mức).

Phương pháp điều trị và những điều cần lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Hầu hết các trường hợp viêm màng não do virus sẽ cải thiện với điều trị triệu chứng (truyền dịch và điều chỉnh điện giải, thuốc hạ sốt, kiểm soát đau).
• Thuốc kháng virus: Khi nghi ngờ virus thuộc nhóm herpes như HSV hoặc VZV, hoặc có xâm lấn nhu mô não (dấu hiệu viêm não), cần lập tức dùng acyclovir đường tĩnh mạch. Thuốc kháng virus đặc hiệu đối với enterovirus còn hạn chế và phần lớn không cần thiết.
• Nhập viện và theo dõi: Trẻ sơ sinh·trẻ nhỏ, người giảm ý thức, sốt kéo dài·nhịp tim nhanh·hạ huyết áp·co giật, suy hô hấp hoặc có bất thường thần kinh cần nhập viện và theo dõi tích cực. Nếu có cơn co giật, cần dùng thuốc chống co giật và thực hiện thăm khám cần thiết.
• Điều trị dựa trên chẩn đoán: Trong giai đoạn đầu, chưa thể loại trừ khả năng nhiễm khuẩn do vi khuẩn, vì vậy có thể bắt đầu dùng kháng sinh theo kinh nghiệm tùy mức độ nặng trên lâm sàng (đặc biệt ở bệnh nhân nặng hoặc trẻ sơ sinh nhỏ). Dựa trên kết quả xét nghiệm dịch não tủy và cấy máu, có thể ngừng hoặc điều chỉnh kháng sinh.
• Các thuốc·biện pháp khác: Khi nghi ngờ tăng áp lực nội sọ, cần chụp hình ảnh (CT/MRI) rồi xử trí phù hợp. Nhìn chung, steroid không được khuyến cáo trong viêm màng não do virus (nhưng có chỉ định trong trường hợp viêm màng não do lao·vi khuẩn).
• Điều cần lưu ý (bao gồm tự chăm sóc): Nghỉ ngơi đầy đủ và uống đủ nước, kiểm soát sốt·đau đầu, khi co giật cần đảm bảo thông thoáng đường thở và lập tức đến cơ sở y tế cấp cứu. Các nhóm nguy cơ cao như người suy giảm miễn dịch·trẻ sơ sinh·người cao tuổi cần được theo dõi tích cực hơn.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị:
  • Danh sách các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Ghi chép thời điểm xuất hiện triệu chứng gần đây và diễn biến triệu chứng (ngày bắt đầu sốt·kiểu sốt, tính chất đau đầu, có nôn/co giật hay không...)
  • Tiền sử bệnh: Bệnh mạn tính (suy giảm miễn dịch, đái tháo đường, bệnh gan·thận...), phẫu thuật·chấn thương gần đây, lịch sử tiêm chủng (thủy đậu·quai bị...)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (bản sao xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, kết quả xét nghiệm dịch não tủy trước đây nếu có)
  • Trong trường hợp trẻ em: Ghi chép thay đổi về lượng bú·lượng nước tiểu và kiểu ngủ
• Ví dụ tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
  • Nhật ký sốt (thời gian·giá trị đo nhiệt độ), nếu có cơn co giật thì cung cấp video cơn co giật hoặc mô tả chi tiết
  • Thông tin về dị ứng thuốc

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Làm thế nào để phân biệt chắc chắn triệu chứng này là do virus hay vi khuẩn? Cần làm thêm những xét nghiệm nào?
• Hiện tại bác sĩ khuyến nghị phương pháp điều trị (thuốc) nào và các tác dụng phụ dự kiến là gì?
• Những dấu hiệu nào cho thấy cần nhập viện hoặc điều trị cấp cứu? Khi nào cần lập tức đến bệnh viện?
• Thời gian trung bình để hồi phục là bao lâu và kế hoạch theo dõi tiếp theo như thế nào?
• Khả năng để lại di chứng (suy giảm nhận thức, động kinh...) ở mức nào, và cần làm gì để phòng ngừa·theo dõi các di chứng này?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• (Dành cho trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ) Con tôi cần chọc dò dịch não tủy (chọc dò thắt lưng); những nguy cơ là gì và cần lưu ý gì trước/sau khi xét nghiệm?
• (Đang tiến hành xét nghiệm) Nếu kết quả PCR enterovirus trong xét nghiệm máu·dịch não tủy âm tính thì có thể loại trừ viêm màng não do virus không? Cần làm thêm xét nghiệm nào?

Tham khảo thêm (tóm tắt ngắn)

• Các triệu chứng cần đến bệnh viện cấp cứu: Giảm ý thức nghiêm trọng·co giật kéo dài·khó thở·diễn biến xấu nhanh chóng về thần kinh·các triệu chứng kích thích màng não đột ngột nặng lên.
• Phòng ngừa: Vệ sinh tay rất quan trọng (ngăn lây truyền enterovirus), khuyến nghị tiêm các vaccine có thể phòng ngừa những virus gây bệnh phổ biến (ví dụ: quai bị, thủy đậu...).
• Tiên lượng: Về nguyên tắc, bệnh thường cải thiện trong vòng 7–10 ngày ở phần lớn người có hệ miễn dịch bình thường, nhưng nguy cơ biến chứng và di chứng lâu dài cao hơn ở những người bị xâm lấn nhu mô não, trẻ sơ sinh và người suy giảm miễn dịch.