Chấn thương sọ não

Tổn thương não do chấn thương (Traumatic brain injury)

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là tình trạng chức năng não bị suy giảm tạm thời hoặc bị tổn thương do tác động từ bên ngoài. Trong trường hợp nhẹ, có thể không phát hiện bất thường về cấu trúc não (chấn động não), còn trong trường hợp nặng có thể kèm theo tổn thương cấu trúc như xuất huyết hoặc dập não.
• Nguyên nhân: Các chấn thương do tai nạn giao thông, té ngã, chấn thương thể thao, tai nạn lao động và các tác động ngoại lực khác là những nguyên nhân chính.
• Sinh lý bệnh: Lực xé và dập não do va chạm, cùng với tổn thương mạch máu, phù não và xuất huyết, gây suy giảm chức năng thần kinh. Trong trường hợp nhẹ, chủ yếu là mất cân bằng sinh lý thần kinh và rối loạn chức năng tạm thời.
• Triệu chứng chính: Mất ý thức (tạm thời hoặc kéo dài), đau đầu, chóng mặt, buồn nôn·nôn, mệt mỏi, suy giảm khả năng tập trung·trí nhớ, quá nhạy cảm với các kích thích cảm giác, lú lẫn, co giật; trong trường hợp nặng có thể hôn mê hoặc xuất hiện thiếu hụt thần kinh.
• Lưu ý lâm sàng: Triệu chứng có thể không xuất hiện ngay nhưng có thể nặng lên sau vài phút đến vài giờ; người cao tuổi, người đang dùng thuốc chống đông và người mắc bệnh chảy máu có nguy cơ cao hơn. Trong tổng số bệnh nhân, những người mất ý thức từ 6 giờ trở lên thuộc nhóm nặng và có thể có tiên lượng xấu hơn (khoảng 10% theo tài liệu được cung cấp).

2) Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị cấp cứu ban đầu
  • Đảm bảo đường thở·hô hấp·tuần hoàn, đánh giá Thang điểm hôn mê Glasgow (GCS). Nếu GCS ≤ 8, cân nhắc đảm bảo đường thở (đặt nội khí quản).
  • Nếu có diễn tiến thần kinh xấu đi hoặc giảm ý thức·thiếu hụt thần kinh khu trú·nôn kéo dài·đau đầu dữ dội·co giật tái diễn, cần chụp CT não ngay lập tức và được bác sĩ ngoại thần kinh đánh giá.
  • Nếu kèm theo xuất huyết hoặc dập não diện rộng, cần điều trị phẫu thuật (mở sọ giảm áp, lấy máu tụ, v.v.).
  • Kiểm soát tăng áp lực nội sọ (ICP): theo dõi áp lực nội sọ, điều trị tăng áp lực thẩm thấu (mannitol/dung dịch muối ưu trương), tăng thông khí có kiểm soát trong thời gian ngắn, v.v.
• Điều trị bảo tồn
  • Trong trường hợp nhẹ, thường cải thiện khi nghỉ ngơi và theo dõi. Khuyến cáo dùng thuốc giảm đau acetaminophen (Tylenol); nếu có nguy cơ chảy máu hoặc theo chỉ định của bác sĩ, cần thận trọng với thuốc chống viêm không steroid.
  • Nếu xảy ra cơn co giật, cân nhắc sử dụng thuốc chống co giật (việc dự phòng trong giai đoạn cấp tính do bác sĩ chuyên khoa quyết định).
  • Ở người đang dùng thuốc chống đông, tùy theo tình trạng có thể cân nhắc ngừng thuốc chống đông và điều trị đảo ngược tác dụng (các chế phẩm máu, v.v.).
• Phục hồi chức năng
  • Sau khi đánh giá chức năng thể chất·nhận thức·hành vi·xã hội, tiến hành phục hồi chức năng đa chuyên ngành (vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, trị liệu ngôn ngữ, phục hồi chức năng tâm lý thần kinh, v.v.).
  • Khả năng hồi phục rất khác nhau giữa từng người; nhờ tính mềm dẻo thần kinh của não, vẫn có khả năng phục hồi chức năng.
• Lưu ý (tự chăm sóc)
  • Việc quay lại uống rượu·tập luyện cường độ cao·lái xe·vận hành máy móc quan trọng phải tuân theo hướng dẫn của bác sĩ.
  • Nếu triệu chứng nặng lên (thay đổi ý thức, nôn kéo dài, đau đầu dữ dội, liệt khu trú, co giật, v.v.), hãy đến khoa cấp cứu ngay lập tức.
• Biến chứng
  • Đau đầu mạn tính, thay đổi nhận thức·cảm xúc, khả năng mắc bệnh não chấn thương mạn tính (do chấn thương lặp đi lặp lại), co giật khó điều trị, thiếu hụt thần kinh, v.v.

3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và các mục cần theo dõi)

• Đồ dùng và giấy tờ
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống trầm cảm, v.v.)
  • Tiền sử bệnh (bệnh chảy máu, phẫu thuật, tổn thương não trước đây, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm nhận được từ khoa cấp cứu·bệnh viện (phiếu đọc CT/MRI, nếu có thể hãy mang theo tệp hình ảnh), các chỉ số xét nghiệm gần đây
  • Ghi lại thời điểm·diễn biến xuất hiện triệu chứng, cũng như có mất ý thức hay không và thời gian kéo dài
  • Mô tả của người nhà hoặc nhân chứng về tình huống xảy ra tai nạn (vị trí bị va đập, có ngất·co giật hay không, v.v.)
  • Nhật ký triệu chứng: ghi lại những thay đổi về mức độ đau đầu, tần suất nôn, buồn ngủ, chóng mặt, suy giảm trí nhớ, v.v.
• Những điều cần báo trước cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Có đang dùng thuốc chống đông hay không (tên thuốc, liều dùng)
  • Có sử dụng rượu·thuốc hay không (tại thời điểm xảy ra tai nạn)
  • Tiền sử chấn thương đầu trước đây và tiền sử đau đầu·co giật thường xuyên

(Bao gồm câu hỏi ví dụ)

• “Thời điểm chính xác bắt đầu xuất hiện triệu chứng và thời gian mất ý thức kéo dài bao lâu?”
• “Gần đây bạn có đang dùng thuốc hoặc thực phẩm bổ sung nào không?”

4) Các câu hỏi chung gợi ý để hỏi bác sĩ

• Diễn tiến và tiên lượng dự kiến của tình trạng này như thế nào?
• Có cần chụp CT hoặc MRI không? Khi nào cần chụp?
• Tôi cần xử lý như thế nào với các thuốc đang dùng (ví dụ: thuốc chống đông)?
• Có thể dùng thuốc nào để giảm đau? Tác dụng phụ là gì?
• Có cần bắt đầu dùng thuốc chống co giật ngay để phòng ngừa cơn co giật không?
• Khi nào tôi có thể trở lại các hoạt động thường ngày (lái xe, đi làm, tập thể dục, uống rượu)?

5) Các câu hỏi gợi ý phù hợp với từng bệnh

• 1. Tôi đã bị mất ý thức (hoặc nếu bị chóng mặt·nôn), bác sĩ có thể cho biết cụ thể liệu có dấu hiệu nguy hiểm nào cần chụp CT hay không? (Ví dụ: nôn tái diễn, đau đầu dữ dội, bất thường thần kinh khu trú, v.v.)
• 2. Tôi đang dùng thuốc chống đông (warfarin, DOAC, v.v.); cần xử trí như thế nào sau chấn thương? Có cần ngừng thuốc chống đông và điều trị đảo ngược tác dụng hay không?

Lưu ý: Nội dung trên chỉ là thông tin chung; việc chẩn đoán và điều trị cụ thể cho từng cá nhân cần được trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.