Bệnh lý rễ thần kinh

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Bệnh lý rễ thần kinh (Radiculopathy) là tình trạng rễ thần kinh (rễ thần kinh) phân nhánh từ tủy sống bị chèn ép do thoát vị đĩa đệm, hẹp ống sống..., gây đau, rối loạn cảm giác, yếu cơ... tương ứng với đoạn thần kinh bị ảnh hưởng.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Nguyên nhân thường gặp nhất là thoát vị đĩa đệm (đĩa đệm), ngoài ra có thể do bệnh lý thoái hóa cột sống (hẹp ống sống, bất thường khớp liên mỏm), chấn thương, khối u, viêm... Chèn ép rễ thần kinh gây rối loạn lưu lượng máu, viêm, mất nước và rối loạn chức năng của thần kinh, dẫn đến đau lan cùng với rối loạn cảm giác và vận động. Bệnh thường gặp ở độ tuổi 30–50.
• Triệu chứng chính: Đau lan (đau kéo dài theo phân bố thần kinh đến tận đầu tay hoặc chân), đau thắt lưng hoặc đau cổ khu trú, rối loạn cảm giác (tê bì, giảm cảm giác), giảm sức cơ; trường hợp nặng có thể giảm phản xạ, rối loạn tiểu tiện và đại tiện (khi chèn ép thần kinh thắt lưng hoặc thần kinh xương cùng). Phân bố triệu chứng thay đổi tùy theo rễ thần kinh bị ảnh hưởng (ví dụ C5C8, L4S1).

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (khuyến cáo đầu tay)
  • Điều chỉnh hoạt động: hạn chế vận động mạnh và nâng vật nặng, khuyến cáo nghỉ ngơi trong thời gian ngắn (không khuyến cáo nằm bất động lâu dài)
  • Điều trị bằng thuốc: thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs), thuốc giảm đau (như acetaminophen [Tylenol]), thuốc giãn cơ, gabapentinoid (gabapentin/pregabalin) dùng cho đau thần kinh...
  • Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: kéo giãn, bài tập duỗi, tăng cường cơ trung tâm, điều chỉnh tư thế và tư thế làm việc
  • Điều trị tiêm: tiêm steroid ngoài màng cứng, phong bế chọn lọc rễ thần kinh, tiêm khớp liên mỏm... (nhằm giảm triệu chứng)
  • Thủ thuật khác: các phương pháp can thiệp tùy theo triệu chứng, chẳng hạn như phong bế rễ thần kinh bằng sóng cao tần...
• Điều trị phẫu thuật (cân nhắc trong các trường hợp sau)
  • Đau vẫn liên tục và nghiêm trọng dù đã điều trị bảo tồn
  • Yếu cơ hoặc thiếu hụt thần kinh tiến triển dần
  • Khi nghi ngờ hội chứng chùm đuôi ngựa, chẳng hạn như rối loạn tiểu tiện và đại tiện (tiểu không tự chủ), mất cảm giác vùng yên ngựa, cần phẫu thuật cấp cứu
  • Ví dụ về phẫu thuật: phẫu thuật lấy đĩa đệm vi phẫu (phẫu thuật lấy đĩa đệm), phẫu thuật giải ép (cắt cung sau hoặc mở rộng lỗ liên hợp)...
• Lưu ý, nguy cơ biến chứng và tự chăm sóc
  • Dấu hiệu cấp cứu (cần liên hệ/đến bệnh viện ngay): yếu cơ đột ngột, mất cảm giác vùng yên ngựa, rối loạn tiểu tiện và đại tiện, sốt cao...
  • Lối sống: bỏ thuốc lá (cải thiện quá trình lành bệnh và tiên lượng), kiểm soát cân nặng, duy trì tư thế đúng, tập luyện sức mạnh và độ mềm dẻo dần dần
  • Biến chứng: đau lan mạn tính (đau do bệnh lý thần kinh), tổn thương cảm giác và vận động vĩnh viễn, tái phát, các biến chứng liên quan đến phẫu thuật (nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương thần kinh)...

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến cáo mang theo)
  • Danh sách thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng và tần suất)
  • Kết quả xét nghiệm và hình ảnh chẩn đoán trước đây (CD hoặc ảnh MRI, CT, X-ray, báo cáo xét nghiệm)
  • Ghi chép ngày bắt đầu và đặc điểm triệu chứng (vị trí, mức độ, tần suất đau) hoặc bản đồ đau (đau lan đến đâu)
  • Lịch sử điều trị trước đây (vật lý trị liệu, tiêm, phẫu thuật) và ghi chép hiệu quả
  • Tiền sử dị ứng, bệnh nền (đái tháo đường, bệnh lý chảy máu...)
• Những điều cần kiểm tra trước tại phòng khám ngoại trú
  • Yếu tố làm triệu chứng nặng hơn (vận động, tư thế, thời điểm trong ngày), có hay không thay đổi về tiểu tiện và đại tiện, thay đổi cân nặng gần đây và sốt
• Ví dụ câu hỏi (những điều tự hỏi bác sĩ khi đến khám)
  • "Dựa trên phim MRI tôi mang theo, rễ thần kinh nào đang bị chèn ép?"
  • "Hiện tại tôi có thể làm gì ngay để giảm đau?"
  • "Có dấu hiệu nào cần đi cấp cứu không?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Tác dụng phụ và những điều cần lưu ý của thuốc (hoặc mũi tiêm) này là gì?"
• "Tiên lượng thông thường của triệu chứng của tôi (thời gian hồi phục và khả năng khỏi hoàn toàn) như thế nào?"
• "Trong các thói quen sinh hoạt hiện nay, có hoạt động hoặc bài tập nào đặc biệt cần tránh không?"
• "Tiêu chí để cần phẫu thuật là gì và quá trình hồi phục dự kiến sau phẫu thuật sẽ như thế nào?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Trên MRI/xét nghiệm, rễ thần kinh ở đoạn nào (ví dụ L5, S1 hoặc C6...) đang bị chèn ép? Mức độ chèn ép như thế nào?"
• "Dựa trên các triệu chứng hiện tại và kết quả xét nghiệm, có khuyến cáo phẫu thuật (ví dụ phẫu thuật lấy đĩa đệm hoặc giải ép) không? Nếu có khuyến cáo, lợi ích và nguy cơ dự kiến là gì?"