Chứng phóng hỏa bệnh lý

Giải thích về bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Là một rối loạn nhân cách trong đó hình ảnh bản thân, khả năng điều chỉnh cảm xúc và các mối quan hệ giữa người với người không ổn định, tâm trạng dao động mạnh; đặc trưng là các hành vi bốc đồng, tự hủy hoại cùng cảm giác trống rỗng và sự hoang mang về bản sắc kéo dài.
• Nguyên nhân·bệnh sinh: Không phải do một nguyên nhân duy nhất mà do sự phối hợp của nhiều yếu tố như tính dễ tổn thương về di truyền, khác biệt về cấu trúc·chức năng não (các mạch liên quan đến điều chỉnh cảm xúc), thay đổi hormone·miễn dịch và các yếu tố môi trường như bị ngược đãi·bỏ bê trong thời thơ ấu. Trong tình huống căng thẳng, có thể xuất hiện phản ứng cảm xúc quá mức, phân ly và nhận thức méo mó về các mối quan hệ giữa người với người.
• Triệu chứng chính: Tâm trạng dao động, lý tưởng hóa·hạ thấp người khác một cách cực đoan trong các mối quan hệ, sợ hãi quá mức bị bỏ rơi, hoang mang về bản sắc, tính bốc đồng (lạm dụng chất, tiêu xài quá mức, hành vi nguy hiểm), tự gây thương tích lặp đi lặp lại·đe dọa tự sát, các triệu chứng hoang tưởng·phân ly thoáng qua, v.v.
• Các bệnh có thể đi kèm: Trầm cảm, rối loạn lưỡng cực, rối loạn lo âu, rối loạn sử dụng chất, rối loạn kiểm soát xung động, các rối loạn nhân cách khác (ví dụ: nhân cách hoang tưởng·chống đối xã hội), v.v.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc ưu tiên: Đảm bảo an toàn (đánh giá nguy cơ tự gây thương tích·tự sát và nhập viện khi cần thiết); tiếp cận lấy liệu pháp tâm lý làm trọng tâm là phương pháp điều trị tiêu chuẩn.
• Liệu pháp tâm lý (dựa trên bằng chứng):
  • Liệu pháp hành vi biện chứng (DBT): Là liệu pháp có nhiều bằng chứng nhất về hiệu quả trong điều chỉnh cảm xúc·các mối quan hệ giữa người với người·kiểm soát xung động tự hủy hoại.
  • Liệu pháp dựa trên khả năng tâm hóa (MBT), tâm lý trị liệu tập trung vào chuyển di (TFP), liệu pháp lược đồ, v.v. cũng đã được báo cáo là có hiệu quả.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Không có loại thuốc cụ thể nào điều trị toàn bộ bệnh. Khuyến nghị sử dụng hỗ trợ theo từng triệu chứng (điều trị triệu chứng).
  • Đối với triệu chứng trầm cảm·lo âu, các thuốc thuộc nhóm SSRI; đối với tính bốc đồng·bất ổn cảm xúc, một số thuốc ổn định khí sắc (lithium·thuốc chống co giật) hoặc thuốc chống loạn thần không điển hình có thể giúp giảm triệu chứng trong thời gian ngắn.
  • Khi lựa chọn thuốc, cần cân nhắc nguy cơ tự sát, lạm dụng chất và tác dụng phụ (bao gồm ảnh hưởng đến các mối quan hệ giữa người với người), đồng thời sử dụng thận trọng.
  • Các thuốc thuộc nhóm benzodiazepine có thể làm nặng thêm tình trạng lệ thuộc·suy giảm trí nhớ·các vấn đề kiểm soát xung động, vì vậy không khuyến nghị sử dụng dài hạn.
• Điều trị cấp cứu·nhập viện:
  • Khi nguy cơ tự gây thương tích·tự sát cao, cần nhập viện và quản lý an toàn, đồng thời ổn định bằng thuốc·tâm lý.
• Quản lý lối sống·tự chăm sóc:
  • Duy trì giấc ngủ·tập thể dục·dinh dưỡng đều đặn, nhận diện căng thẳng·yếu tố kích hoạt, lập kế hoạch xử lý khủng hoảng (sẽ liên hệ với ai, địa điểm an toàn, v.v.), tránh sử dụng chất.
• Lưu ý:
  • Điều trị mang tính dài hạn và có thể xảy ra tái phát·dao động. Có thể gặp khó khăn trong việc xây dựng lòng tin với nhà trị liệu, nhưng điều trị liên tục rất quan trọng để cải thiện tiên lượng.
  • Thuốc nhằm mục đích giảm triệu chứng và không thể là phương pháp điều trị căn bản khi sử dụng đơn độc.
• Biến chứng:
  • Tự gây thương tích lặp đi lặp lại, cố gắng tự sát·tử vong (theo các báo cáo, có báo cáo liên quan đến tỷ lệ tử vong khoảng 5–10%), lạm dụng chất, suy giảm chức năng trong các mối quan hệ giữa người với người·công việc.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thuốc thảo dược Hàn Quốc·thực phẩm bổ sung), liều lượng·thời gian dùng
  • Tiền sử chẩn đoán·nhập viện·bệnh tật trước đây và hồ sơ xét nghiệm (nếu có thể, chuẩn bị bản sao)
  • Ghi chép về thay đổi triệu chứng gần đây: tần suất·mức độ nghiêm trọng của dao động cảm xúc, có hay không có ý nghĩ tự gây thương tích·tự sát và các trường hợp cụ thể, tần suất sử dụng chất
  • Kiểu sinh hoạt gần đây (giấc ngủ·bữa ăn·công việc·các mối quan hệ giữa người với người) và các yếu tố gây căng thẳng
  • Danh sách những người·hệ thống hỗ trợ có thể liên hệ khi khủng hoảng
• Ví dụ câu hỏi khi khám ngoại trú (các câu hỏi bệnh nhân hoặc người chăm sóc có thể tự chuẩn bị)
  • Trong vài ngày/tuần gần đây, tâm trạng và khả năng kiểm soát xung động của bạn như thế nào?
  • Bạn có từng nghĩ đến việc tự gây thương tích hoặc tự sát không? Có kế hoạch hoặc chuẩn bị cụ thể nào không?
  • Việc sử dụng thuốc hoặc rượu·chất hiện có đang trở thành vấn đề không?
  • Trong những tình huống nào thường xảy ra bùng nổ cảm xúc hoặc xung đột trong các mối quan hệ?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Liệu pháp tâm lý nào được khuyến nghị cho tình trạng này, và tại địa phương có những nguồn lực (chương trình) nào có thể tiếp cận?
• Mục đích và hiệu quả dự kiến, các tác dụng phụ chính của loại thuốc bác sĩ định kê là gì?
• Khi nguy cơ tự gây thương tích·tự sát cao, cần đến đâu hoặc phải thực hiện ngay hành động nào?
• Thời gian điều trị và tiên lượng được dự đoán như thế nào, và có thể kỳ vọng hiệu quả điều trị vào khoảng thời gian nào?
• Trong sinh hoạt hằng ngày (công việc·tình yêu·mang thai·lái xe, v.v.) cần lưu ý những gì?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Khi cảm xúc dao động nghiêm trọng và xung động tự gây thương tích tái diễn, bác sĩ có thể cùng tôi xây dựng một kế hoạch an toàn cá nhân hóa (các bước cụ thể) để sử dụng trong tình huống khẩn cấp không?
• Hãy đánh giá xem liệu pháp hành vi biện chứng (DBT) có phù hợp không, và cần thực hiện thủ tục nào để tham gia chương trình DBT tại địa phương?