Xác nhận tên bệnh
Sốt chikungunya (Chikungunya Fever) là tên gọi được sử dụng phổ biến trong y học. Đây là bệnh sốt do arbovirus lây truyền qua muỗi thuộc chi Aedes.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: xảy ra do bị muỗi như Aedes aegypti và Aedes albopictus nhiễm vi-rút chikungunya (chikungunya virus, CHIKV) đốt. Động vật linh trưởng và động vật hoang dã là vật chủ tự nhiên. Hiếm khi có báo cáo lây truyền qua truyền máu, lây truyền dọc và phơi nhiễm trong phòng thí nghiệm.
- Sinh lý bệnh: sau khi lan truyền qua đường máu, vi-rút gây viêm ở khớp, cơ, da và hệ thần kinh. Trong giai đoạn cấp tính, sốt cao và đau khớp dữ dội là những đặc điểm điển hình; một số trường hợp có biểu hiện viêm khớp mạn tính.
- Thời kỳ ủ bệnh: thường 2–12 ngày.
- Triệu chứng chính:
- Sốt cao đột ngột (đôi khi gần 40°C)
- Đau khớp cấp tính, dữ dội (thường ảnh hưởng đối xứng đến các khớp nhỏ và vừa)
- Đau cơ, đau đầu, mệt mỏi
- Phát ban da (ở tay, chân, cổ, v.v.)
- Buồn nôn và nôn
- Khi chuyển thành mạn tính, đau khớp/mệt mỏi kéo dài vài tháng đến hơn 1 năm
- Chẩn đoán phân biệt: có biểu hiện lâm sàng tương tự sốt xuất huyết dengue. Việc chẩn đoán phân biệt rất quan trọng vì sốt xuất huyết dengue có thể gây biểu hiện xuất huyết và diễn tiến nặng nhanh chóng.
- Phương pháp chẩn đoán (tóm tắt): xét nghiệm PCR (phát hiện vật liệu di truyền của vi-rút) hoặc phân lập vi-rút từ máu trong giai đoạn cấp tính; xét nghiệm kháng thể IgM đặc hiệu trong huyết thanh.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị tiêu chuẩn:
- Chưa có thuốc kháng vi-rút đặc hiệu. Điều trị chủ yếu là điều trị triệu chứng.
- Hạ sốt, giảm đau: ưu tiên dùng acetaminophen (Tylenol).
- Có thể cân nhắc dùng NSAIDs (ví dụ: ibuprofen) khi đã loại trừ hoàn toàn nguy cơ xuất huyết do sốt xuất huyết dengue. Tránh dùng nếu có dấu hiệu xuất huyết hoặc vẫn chưa loại trừ khả năng mắc sốt xuất huyết dengue.
- Aspirin nhìn chung chống chỉ định ở trẻ em do nguy cơ xuất huyết và hội chứng Reye.
- Uống đủ nước và nghỉ ngơi.
- Kiểm soát đau khớp mạn tính:
- Vật lý trị liệu, liệu pháp vận động khớp
- Khi cần, cân nhắc tiếp tục dùng NSAIDs, steroid đường uống ngắn hạn hoặc thuốc điều trị bệnh thấp khớp (ví dụ: thuốc chống thấp khớp) (trao đổi với khoa thấp khớp).
- Chỉ định nhập viện và điều trị cấp cứu:
- Mất nước nặng, khó thở, suy giảm ý thức, viêm cơ tim, viêm não, triệu chứng thần kinh nặng, trẻ sơ sinh và nhóm nguy cơ cao (người cao tuổi, người có bệnh nền), v.v.
- Biến chứng và lưu ý:
- Biến chứng có thể gặp: biến chứng thần kinh (viêm màng não, hội chứng Guillain-Barré), viêm cơ tim, viêm gan, hiếm khi tử vong.
- Nguy cơ lây truyền dọc tăng lên khi nhiễm bệnh vào giai đoạn cuối thai kỳ → cần quản lý liên quan đến cuộc sinh.
- Đã có báo cáo về khả năng lây truyền liên quan đến truyền máu.
- Phòng ngừa:
- Vắc-xin có thể khác nhau tùy khu vực và thời điểm, vì vậy hãy kiểm tra hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương.
- Sử dụng thuốc xua muỗi, mặc áo dài tay và quần dài, dùng lưới chống muỗi, loại bỏ nước đọng là những biện pháp then chốt.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và chuẩn bị trả lời bệnh sử)
- Vật dụng cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn và OTC) cùng thời điểm dùng thuốc
- Bệnh nền (bệnh tim, bệnh gan/thận, suy giảm miễn dịch, v.v.) và tiền sử dị ứng
- Địa điểm du lịch gần đây (quốc gia, khu vực, ngày xuất cảnh, ngày trở về) và khả năng phơi nhiễm với muỗi
- Ngày khởi phát triệu chứng (ngày bắt đầu sốt), ghi chép nhiệt độ, diễn tiến triệu chứng (vị trí và tính chất đau khớp, có phát ban hay không)
- Nếu có, bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, v.v.)
- Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú (ví dụ): CBC (kiểm tra tiểu cầu và hematocrit), xét nghiệm chức năng gan, CRP, IgM/IgG huyết thanh, PCR (nếu có thể thực hiện)
- Mẹo ghi chép triệu chứng: nhiệt độ cao nhất, vị trí và mức độ đau khớp (thang điểm đau), dấu hiệu xuất huyết (bầm tím, chảy máu cam, chảy máu nướu), thay đổi lượng nước tiểu, v.v.
Ví dụ câu hỏi (tự kiểm tra khi đặt lịch khám):
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào?
- Có tiếp xúc với bệnh nhân khác hoặc động vật (chẳng hạn như khỉ) hay không?
- Đã đi du lịch ở đâu và vào những ngày nào?
4) Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Các triệu chứng của tôi đã được xác định chắc chắn là sốt chikungunya chưa? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
- "Để giảm triệu chứng, tôi nên dùng thuốc nào trước? Tác dụng phụ là gì?"
- "Có vấn đề tương tác nào với bệnh nền của tôi (hoặc các thuốc tôi đang dùng) không?"
- "Tiên lượng như thế nào? Đau khớp có thể kéo dài bao lâu?"
- "Nếu đang mang thai, nguy cơ đối với thai nhi và phương án quản lý cuộc sinh là gì?"
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Tôi nên dùng thuốc giảm đau nào cho đến khi hoàn toàn loại trừ khả năng mắc sốt xuất huyết dengue?"
- "Nếu đau khớp mạn tính kéo dài, tôi nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa nào (chẳng hạn như chuyên khoa thấp khớp) và khi nào?"
Tham khảo: Hãy trao đổi với trung tâm y tế địa phương, khoa bệnh truyền nhiễm và chuyên gia khoa thấp khớp để tuân thủ hướng dẫn về xét nghiệm, điều trị và phòng ngừa.