Phình động mạch não

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Phình động mạch não là tổn thương trong đó một phần thành mạch của động mạch não bị yếu đi và phình to như một quả bóng (túi phình), chủ yếu xảy ra tại các vị trí phân nhánh của mạch máu lớn.
• Nguyên nhân·sinh lý bệnh: Khuynh hướng di truyền và stress huyết động (dòng máu·áp lực) là những nguyên nhân chính. Tăng huyết áp, hút thuốc, tiền sử gia đình (phát hiện ở nhiều thành viên gia đình trực hệ) là các yếu tố nguy cơ. Do thành mạch bị suy yếu, phình động mạch phát triển; khi vỡ có thể gây xuất huyết dưới nhện (SAH), dẫn đến thiếu máu não·tổn thương não.
• Triệu chứng chính:
  • Chưa vỡ: Hầu hết không có triệu chứng. Khi tiến triển, do chèn ép khu trú các dây thần kinh sọ, có thể xuất hiện lác mắt, song thị, sụp mi, rối loạn thị lực hoặc cơn động kinh, triệu chứng thần kinh khu trú.
  • Đã vỡ (xuất huyết dưới nhện): Đau đầu dữ dội đột ngột (”cảm giác như bị đánh mạnh vào đầu bằng vật cứng”), nôn mửa, giảm mức độ ý thức, cứng gáy, co giật, khiếm khuyết thần kinh khu trú, tăng huyết áp, v.v. Đôi khi có thể gây xuất huyết nội nhãn, đau thắt lưng·đau thần kinh tọa.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc dựa trên chẩn đoán: Điều trị được quyết định dựa trên kích thước·hình dạng·vị trí·tình trạng vỡ của phình động mạch và tình trạng của người bệnh. Chẩn đoán được đánh giá chi tiết thông qua CT (khi có xuất huyết), chụp CT mạch máu (CTA), MRA và khi cần, chụp mạch máu số hóa xóa nền (DSA).
• Điều trị không phẫu thuật (theo dõi): Có thể lựa chọn theo dõi hình ảnh định kỳ trong trường hợp phình động mạch nhỏ chưa vỡ hoặc nguy cơ vỡ thấp. Khuyến nghị kiểm soát các yếu tố nguy cơ (hút thuốc, tăng huyết áp).
• Điều trị can thiệp·phẫu thuật:
  • Điều trị nội mạch (đặt coil ± stent, thiết bị chuyển hướng dòng chảy): Tiếp cận qua động mạch đùi, đưa catheter để đặt coil vào bên trong phình động mạch hoặc chặn dòng máu. Hồi phục nhanh và ít xâm lấn.
  • Vi phẫu thuật (kẹp/thắt): Sau khi mở hộp sọ, dùng kính hiển vi để thắt cổ phình động mạch bằng clip. Lựa chọn tùy theo hình dạng·vị trí của phình động mạch.
  • Tiêu chí lựa chọn: Đội ngũ ngoại thần kinh/can thiệp thần kinh sẽ quyết định trên cơ sở tổng hợp các đặc điểm giải phẫu của phình động mạch, tình trạng toàn thân·tuổi của người bệnh, nguy cơ của phẫu thuật·can thiệp, v.v.
• Điều trị cấp cứu khi phình động mạch vỡ: Bít phình động mạch ngay lập tức bằng phẫu thuật·nút mạch nội mạch để cầm máu, kiểm soát áp lực nội sọ, quản lý dịch truyền·huyết áp; trong trường hợp nặng, dẫn lưu não thất ngoài (để xử trí não úng thủy); áp dụng phòng ngừa và điều trị co thắt mạch máu não muộn (vasospasm) (ví dụ: nimodipine, v.v.).
• Điều trị bằng thuốc: Kiểm soát tăng huyết áp·đau·co giật (thuốc chống co giật khi cần), thuốc phòng ngừa co thắt mạch máu não sau xuất huyết, v.v. Thuốc chống đông·chống kết tập tiểu cầu có thể làm tăng nguy cơ tùy từng tình huống, vì vậy cần thận trọng.
• Tự chăm sóc·lưu ý: Không hút thuốc, kiểm soát huyết áp nghiêm ngặt, tránh gắng sức quá mức (nâng vật nặng, rặn mạnh khi đi đại tiện, v.v.) và nghiệm pháp Valsalva đột ngột. Khi xuất hiện đau đầu dữ dội đột ngột hoặc thay đổi ý thức, cần đến ngay phòng cấp cứu.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng (khuyến nghị mang theo):
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng) và thông tin dị ứng
  • Tiền sử bệnh (đặc biệt là tăng huyết áp, bệnh mạch máu, xuất huyết não, hồ sơ phẫu thuật)
  • Tiền sử gia đình (người thân trực hệ có phình động mạch·đột tử hay không)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (hình ảnh hoặc báo cáo CT, MRA, CTA, DSA)
  • Nhật ký triệu chứng (thời gian·mức độ·triệu chứng đi kèm·yếu tố khởi phát khi đau đầu, v.v.); nếu có ghi chép huyết áp, mang theo phiếu ghi BP
  • Khả năng mang thai (đối với nữ)
• Các mục cần xác nhận trước khi khám ngoại trú (tự ghi chép và mang theo): Thời điểm bắt đầu·tần suất·thay đổi của triệu chứng, có chấn thương gần đây hay không, có dùng thuốc chống đông hay không, thay đổi trong thói quen sinh hoạt (hút thuốc·uống rượu·tập thể dục)
• Những điều cần chủ động thông báo với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ): Gần đây có từng bị đau đầu cực kỳ dữ dội đột ngột hay không, có bị co giật hoặc thay đổi thị trường hay không, có đang mang thai hoặc có dự định mang thai hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Nguy cơ phình động mạch này bị vỡ (nguy cơ hằng năm) ở mức nào?
• Ưu·nhược điểm và các biến chứng dự kiến của những lựa chọn điều trị được khuyến nghị cho phình động mạch của tôi (theo dõi·đặt coil·đặt clip) là gì?
• Tôi cần kiểm soát huyết áp·thuốc·thói quen sinh hoạt như thế nào và cần điều chỉnh điều gì?
• Thời gian hồi phục sau điều trị và thời điểm được khuyến nghị quay lại sinh hoạt hằng ngày (lái xe·quay lại nơi làm việc, v.v.) là khi nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Dựa trên kích thước·hình dạng·vị trí của phình động mạch của tôi (kết quả hình ảnh), lý do bác sĩ khuyến nghị điều trị ngay bây giờ (hoặc khuyến nghị theo dõi) là gì?
• Giữa phẫu thuật (đặt clip) và điều trị nội mạch (coil/stent/thiết bị chuyển hướng dòng chảy), lựa chọn nào phù hợp hơn với trường hợp của tôi, và nguy cơ phải điều trị lại (tái phát) của mỗi phương pháp là bao nhiêu?