Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Thoát vị đĩa đệm cột sống cổ (thoát vị đĩa đệm cổ) là tình trạng nhân nhầy của đĩa đệm xuyên qua vòng sợi và lồi ra phía sau, chèn ép rễ thần kinh lân cận (hoặc hiếm hơn là tủy sống), gây đau, rối loạn cảm giác và yếu vận động. Nguyên nhân chủ yếu là các thay đổi thoái hóa (giảm lượng nước trong nhân nhầy → giảm độ đàn hồi), chấn thương và stress cơ học lặp đi lặp lại.
- Nguyên nhân chính: Thay đổi thoái hóa do lão hóa, tư thế không đúng (cúi người về phía trước trong thời gian dài), tai nạn giao thông·va đập, nâng vật nặng, v.v.
- Triệu chứng chính:
- Triệu chứng tại chỗ: Đau cổ, hạn chế tầm vận động cột sống cổ
- Đau lan (do chèn ép rễ thần kinh): Đau lan xuống vai·cánh tay·bàn tay (ngón tay)
- Rối loạn cảm giác: Tê (cảm giác như điện giật), giảm cảm giác
- Triệu chứng vận động: Giảm sức cơ (làm rơi đồ vật, khó giơ tay)
- Khi nặng, chèn ép tủy sống (bệnh lý tủy cổ): Rối loạn dáng đi, rối loạn vận động tinh tế của bàn tay (khó cầm đồ vật), teo các cơ nhỏ, nặng hơn có thể rối loạn tiểu tiện·đại tiện
- Đặc điểm theo từng mức rễ thần kinh (ví dụ):
- C5: Giảm sức cơ vai (cơ delta)
- C6: Rối loạn duỗi cổ tay·cảm giác ngón cái
- C7: Yếu duỗi khuỷu tay (cơ tam đầu), rối loạn cảm giác ngón giữa
- C8: Giảm cảm giác mặt trong ngón tay·bàn tay và chức năng kẹp
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị bảo tồn (thường được ưu tiên áp dụng ở giai đoạn đầu và trường hợp nhẹ)
- Nghỉ ngơi và điều chỉnh hoạt động: Hạn chế cử động cổ quá mức·nâng vật nặng, sử dụng gối phù hợp
- Thuốc: NSAIDs, thuốc hạ sốt giảm đau, thuốc giãn cơ, thuốc điều trị đau thần kinh (gabapentin·pregabalin), opioid trong thời gian ngắn nếu cần
- Sử dụng steroid đường uống ngắn ngày (tùy chọn)
- Vật lý trị liệu: Nhiệt trị liệu·siêu âm·điện trị liệu, các bài tập kéo giãn·tăng cường cơ (bài tập ổn định cổ·vùng bả vai)
- Phong bế ngoài màng cứng·phong bế rễ thần kinh (tiêm steroid): Khi không cải thiện với điều trị bảo tồn hoặc cần giảm đau
- Nẹp cổ (bó bột cổ): Khuyến cáo sử dụng trong thời gian ngắn (sử dụng lâu dài có thể gây yếu cơ)
- Điều trị phẫu thuật (cân nhắc trong các trường hợp sau)
- Đau nặng đến mức không thể sinh hoạt hằng ngày dù đã điều trị bảo tồn thích hợp trong hơn 6 tuần
- Yếu cơ tiến triển, liệt cảm giác nặng, rối loạn dáng đi hoặc triệu chứng bệnh lý tủy sống (cân nhắc phẫu thuật khẩn cấp)
- Ví dụ về các loại phẫu thuật:
- Cắt bỏ nhân nhầy đĩa đệm cột sống cổ qua đường trước và hàn xương (ACDF)
- Thay đĩa đệm nhân tạo (chỉ trong các trường hợp có chỉ định)
- Giải ép rễ thần kinh cột sống cổ qua đường sau/mở rộng lỗ liên hợp (khi chèn ép rễ thần kinh chỉ khu trú ở phía sau)
- Giải ép và hàn xương qua đường sau (chèn ép tủy sống lan rộng, tổn thương nhiều tầng, v.v.)
- Biến chứng và các điểm cần lưu ý sau phẫu thuật
- Trong quá trình điều trị bảo tồn: Đau trở thành mạn tính, triệu chứng thần kinh kéo dài
- Sau phẫu thuật: Nhiễm trùng, chảy máu, tổn thương thần kinh, khó nuốt/thay đổi giọng nói (khi tiếp cận qua đường trước), không liền xương sau hàn·bệnh lý đoạn kế cận
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Bỏ thuốc lá (ức chế thúc đẩy thoái hóa đĩa đệm), kiểm soát cân nặng, tư thế đúng (điều chỉnh độ cao ghế·màn hình), thường xuyên tập tăng cường cơ cổ·vùng bả vai
- Nếu đang dùng thuốc chống đông, nhất thiết phải trao đổi về việc có cần ngừng thuốc trước thủ thuật·phẫu thuật hay không
- Yếu tiến triển cấp tính, liệt tay chân·rối loạn tiểu tiện, v.v. cần được cấp cứu ngay lập tức
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng·giấy tờ cần chuẩn bị
- Danh sách thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng) và tiền sử dị ứng
- Kết quả xét nghiệm trước đây (nếu có MRI, CT, X-quang thường quy gần đây thì mang bản gốc hoặc CD)
- Tiền sử điều trị·thủ thuật trước đây (phong bế thần kinh, phẫu thuật, v.v.) và hình ảnh·hồ sơ bệnh án (nếu có thể)
- Ghi chú về thời điểm khởi phát và diễn biến triệu chứng (bắt đầu từ khi nào, diễn biến nặng lên·cải thiện)
- Nhật ký đau để đánh giá mức độ đau (cường độ đau, yếu tố gây đau·giảm đau)
- Nội dung cần chuẩn bị khi giải thích với bác sĩ tại phòng khám ngoại trú
- Vị trí đau·hướng lan (đau lan xuống phía cánh tay hoặc ngón tay nào)
- Rối loạn cảm giác (tê·mất cảm giác) và yếu cơ (động tác nào khó thực hiện)
- Hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày (đi bộ, công việc nghề nghiệp, v.v.)
- Gần đây có tai nạn·chấn thương hay không
- Các xét nghiệm chính bác sĩ có thể kiểm tra khi khám ngoại trú
- Khám thực thể (khám thần kinh: cảm giác, sức cơ, phản xạ)
- Chẩn đoán hình ảnh (MRI là quan trọng nhất), CT/EMG (điện cơ) nếu cần
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Mức độ chèn ép dây thần kinh (hoặc tủy sống) trên MRI (hoặc hình ảnh) này là như thế nào?
- Trong trường hợp của tôi, cần chờ bao lâu với điều trị bảo tồn? Khi nào bác sĩ khuyến nghị phẫu thuật?
- Các tác dụng phụ chính của thuốc được khuyến nghị là gì? Có thể dùng trong thời gian dài không?
- Hiệu quả của điều trị tiêm (phong bế ngoài màng cứng·phong bế rễ thần kinh) kéo dài bao lâu và có những tác dụng phụ gì?
- Nếu phẫu thuật, thời gian hồi phục dự kiến và thời điểm có thể quay lại làm việc là khoảng khi nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Trên kết quả MRI, tình trạng chèn ép rễ thần kinh (mức nào trong C5~C8) đã rõ ràng; các triệu chứng chính của tôi (ví dụ: yếu ngón tay) có phù hợp với rễ thần kinh bị chèn ép không? Khả năng cải thiện bằng điều trị bảo tồn là bao nhiêu?
- Nếu được khuyến nghị phẫu thuật, trong các phương pháp có thể lựa chọn (ACDF so với giải ép qua đường sau so với thay đĩa đệm nhân tạo), phương pháp nào phù hợp nhất với trường hợp của tôi, vì lý do gì và các biến chứng dự kiến là gì?
(Lưu ý: Nội dung trên là thông tin y khoa chung; chẩn đoán và kế hoạch điều trị cụ thể có thể thay đổi tùy theo kết quả thăm khám của bác sĩ phụ trách và kết quả chẩn đoán hình ảnh.)