Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Teo thị thần kinh di truyền Leber (Leber hereditary optic neuropathy, LHON) là một bệnh di truyền DNA ty thể (mtDNA), đặc trưng bởi tình trạng mất thị lực trung tâm không đau, khởi phát cấp tính hoặc bán cấp, chủ yếu ở người trẻ. Trong phần lớn trường hợp, tình trạng suy giảm thị lực có thể kéo dài suốt đời.
- Nguyên nhân và kiểu di truyền: Bệnh do các đột biến điểm trong DNA ty thể, được di truyền theo dòng mẹ. Phần lớn bệnh nhân (khoảng 90%) mang một trong ba đột biến điểm chủ yếu (G11778A, G3460A, T14484C), trong đó G11778A được báo cáo là có tần suất cao trên toàn thế giới. Khoảng 40% là các trường hợp tản phát (tự phát), không rõ tiền sử gia đình.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Biến đổi mtDNA làm suy giảm chức năng ty thể của các sợi trục thần kinh thị giác và tế bào hạch võng mạc, dẫn đến giảm sản xuất năng lượng (ATP) và gia tăng stress oxy hóa; kết quả là các tế bào thần kinh thị giác bị tổn thương có chọn lọc.
- Triệu chứng chính:
- Mất thị lực trung tâm cấp tính hoặc bán cấp ở một bên hoặc cả hai bên (ám điểm trung tâm, centrocecal scotoma)
- Giảm khả năng nhận biết màu sắc (đặc biệt là màu đỏ–xanh lá) và giảm độ bão hòa màu (màu sắc nhạt hơn)
- Khi kiểm tra thị trường, thấy khiếm khuyết thị trường trung tâm
- Giai đoạn đầu có thể thấy những thay đổi nhẹ ở mạch máu quanh đĩa thị và phù gai thị khi khám đáy mắt; ở giai đoạn mạn tính có thể quan sát thấy đĩa thị nhợt màu (teo)
- Đặc điểm dịch tễ: Tỷ lệ biểu hiện cao hơn ở nam giới (khoảng 70–80% là nam giới); tuổi khởi phát thường là 18–30 tuổi (trung bình 25–35 tuổi), nhưng bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi.
Phương pháp điều trị và lưu ý
- Điều trị tiêu chuẩn hiện nay
- Chưa có phương pháp chữa khỏi được xác lập. Các nghiên cứu về điều trị bảo tồn, điều trị triệu chứng trong giai đoạn cấp tính và bán cấp, cũng như thuốc nhằm phục hồi thị lực, đang được tiến hành.
- Idebenone: Một số nghiên cứu đã báo cáo khả năng cải thiện thị lực, vì vậy thuốc được cấp phép và sử dụng tại một số quốc gia (bằng chứng lâm sàng khác nhau tùy theo loại đột biến, thời điểm khởi phát, v.v.); trong một số trường hợp, khuyến cáo sử dụng sớm. Cần trao đổi với bác sĩ điều trị để quyết định có phù hợp chỉ định hay không.
- Liệu pháp gen: Các nghiên cứu (thử nghiệm lâm sàng) nhắm vào những gen cụ thể như ND4 đang được tiến hành, nhưng chưa được xác lập là điều trị tiêu chuẩn.
- Quản lý hỗ trợ và bảo tồn
- Khi được chẩn đoán sớm, khuyến nghị phục hồi chức năng thị giác/thiết bị hỗ trợ (kính lúp, thiết bị hỗ trợ thị lực kém) và tư vấn phục hồi nghề nghiệp.
- Bằng chứng về liệu pháp vitamin liều cao còn hạn chế và có các báo cáo trái chiều. Một số báo cáo cho thấy một số chất bổ sung nhất định có thể gây hại (ví dụ: có tranh luận liên quan đến vitamin B12 trong các báo cáo); không tự ý dùng chất bổ sung liều cao mà phải tuân theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
- Quản lý lối sống và lưu ý
- Cai thuốc lá và hạn chế rượu bia: Hút thuốc và uống rượu được báo cáo là những yếu tố môi trường chính làm tăng nguy cơ biểu hiện bệnh, vì vậy phải tránh hoàn toàn.
- Tránh các thuốc gây độc cho ty thể: Khi có thể, cần trao đổi với bác sĩ nhãn khoa–thần kinh trước khi sử dụng các thuốc như linezolid có thể ảnh hưởng bất lợi đến chức năng ty thể.
- Nguy cơ biến chứng: Có thể bị hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày do mất thị lực trung tâm vĩnh viễn, cùng những ảnh hưởng về tâm lý và xã hội (trầm cảm, vấn đề nghề nghiệp).
- Tham khảo về tiên lượng (tỷ lệ hồi phục được báo cáo; khác nhau tùy đột biến)
- G11778A: Tỷ lệ hồi phục tự nhiên thấp (khoảng 4% theo một số báo cáo)
- G3460A: Khoảng 22%
- T14484C: Khoảng 37%
- (Các con số khác nhau giữa các nghiên cứu)
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
- Thông tin về tiền sử gia đình (đặc biệt là tình trạng suy giảm thị lực hoặc triệu chứng tương tự ở phía bên mẹ)
- Sổ ghi chép thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (khi nào, một bên/hai bên, khởi phát cấp tính/từ từ, v.v.)
- Nếu có, nộp bản sao các kết quả khám mắt trước đây (bảng đo thị lực, kiểm tra thị trường, OCT, ảnh đáy mắt, MRI, v.v.)
- Thông tin về lối sống (lượng hút thuốc và uống rượu, phơi nhiễm nghề nghiệp, v.v.)
- Các xét nghiệm dự kiến khi khám ngoại trú
- Đo thị lực, kiểm tra khả năng nhận biết màu sắc, khám đáy mắt, kiểm tra thị trường (Goldmann hoặc thị trường tự động), đánh giá lớp thần kinh thị giác bằng chụp cắt lớp quang học (OCT)
- Điện sinh lý (như điện thế gợi thị giác VEP, v.v.) khi cần
- Xét nghiệm máu (khi cần, để loại trừ thiếu vitamin và bất thường chuyển hóa)
- Chẩn đoán hình ảnh (MRI) để loại trừ nguyên nhân bệnh lý (tổn thương hệ thần kinh trung ương)
- Xét nghiệm gen: Xét nghiệm đột biến mtDNA (PCR/giải trình tự) — quan trọng để xác nhận chẩn đoán
- Lưu ý trước khi khám ngoại trú
- Chuẩn bị kết quả xét nghiệm và ghi chép triệu chứng càng chi tiết càng tốt
- Trước khi ngừng bất kỳ chất bổ sung hoặc thuốc nào đang dùng, phải trao đổi với bác sĩ
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Nguyên nhân của bệnh này là gì và khả năng di truyền là bao nhiêu?
- Với tình trạng hiện tại của tôi, tiên lượng có thể kỳ vọng là như thế nào (ngắn hạn, trung hạn, dài hạn)?
- Có những phương pháp điều trị nào (thuốc, thử nghiệm lâm sàng) được khuyến nghị để bảo tồn hoặc phục hồi thị lực?
- Các thuốc tôi đang dùng (hoặc dự định dùng) có thể ảnh hưởng đến bệnh này không?
- Trong sinh hoạt hằng ngày, những hành vi nào nhất định phải tránh (hút thuốc, uống rượu, một số thuốc cụ thể, v.v.)?
Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh
- Các thành viên trong gia đình (theo dòng mẹ) có cần xét nghiệm gen không? Có khuyến nghị xác minh tiền sử gia đình và tư vấn di truyền không?
- Chỉ định, lợi ích dự kiến và tác dụng phụ của idebenone (hoặc thuốc/liệu pháp gen được đề xuất trong thử nghiệm lâm sàng) là gì?
(Việc chẩn đoán và điều trị phải được quyết định dựa trên trao đổi với bác sĩ điều trị và các xét nghiệm riêng cho từng người; thông tin này chỉ mang tính hướng dẫn chung.)