Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Gãy xương đùi (khớp háng) là tình trạng gãy phần khớp háng của xương đùi (ví dụ bao gồm cả cổ xương đùi), tức là gãy tại vùng quan trọng đối với việc chịu trọng lượng cơ thể và đi lại.
- Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
- Ở người cao tuổi, loãng xương làm giảm độ chắc của xương, vì vậy có thể xảy ra ngay cả khi chỉ bị ngã nhẹ (chấn thương năng lượng thấp).
- Ở người trẻ, thường xảy ra do tai nạn giao thông hoặc chấn thương năng lượng cao.
- Một số trường hợp có thể xảy ra do gãy xương bệnh lý (chẳng hạn như u xương) hoặc gãy xương do mỏi.
- Gãy cổ xương đùi có thể làm tổn thương nguồn cung cấp máu, do đó có nguy cơ hoại tử vô mạch chỏm xương đùi (AVN).
- Triệu chứng chính:
- Đau tại vùng tổn thương (đặc biệt là vùng khớp háng/mông), biến dạng chân, chênh lệch chiều dài chân (ngắn lại), sưng.
- Không thể cử động chân hoặc không thể đi lại do đau dữ dội.
- Ở bệnh nhân loãng xương, có thể là “gãy xương không hoàn toàn” với mức độ di lệch ít, khó phát hiện ở giai đoạn đầu trên X-quang (có thể cần chụp xương đồng vị phóng xạ hoặc MRI).
Phương pháp điều trị
- Xét nghiệm chẩn đoán:
- Tiêu chuẩn: Chụp X-quang vùng xương bị gãy.
- Khi cần: Chụp xương (đồng vị phóng xạ), CT hoặc MRI (đặc biệt khi không thể xác định rõ trên X-quang).
- Điều trị bảo tồn:
- Trong trường hợp gãy không di lệch hoặc gãy xương không hoàn toàn có nguy cơ thấp, có thể điều trị bằng hạn chế chịu trọng lượng, dụng cụ hỗ trợ, kiểm soát đau, điều trị loãng xương, v.v. (chỉ áp dụng trong các chỉ định hạn chế).
- Điều trị phẫu thuật (phương pháp tiêu chuẩn):
- Cố định bên trong: Cố định ổ gãy bằng vít hoặc chốt (ví dụ: nhiều vít xốp, dynamic hip screw, v.v.) nhằm bảo đảm độ vững. Tuy nhiên, vẫn cần theo dõi vì một số trường hợp có thể bị di lệch lại (ví dụ: khoảng 15% sau cố định bằng vít).
- Thay khớp: Khi ổ gãy di lệch nghiêm trọng hoặc ở người cao tuổi có tình trạng khớp kém, cân nhắc thay khớp bán phần (hemiarthroplasty) hoặc thay khớp toàn phần (total hip arthroplasty).
- Đánh giá tình trạng tổn thương mạch máu chỏm xương đùi sau phẫu thuật (có thể thực hiện chụp xương đồng vị phóng xạ để kiểm tra khả năng hoại tử chỏm xương) và phẫu thuật lại khi cần.
- Điều trị bằng thuốc và dự phòng:
- Kiểm soát đau (thuốc giảm đau); sử dụng kháng sinh trước và sau phẫu thuật khi cần.
- Dự phòng thuyên tắc huyết khối tĩnh mạch (điều trị chống đông như heparin trọng lượng phân tử thấp, v.v.) và khuyến khích đi lại sớm.
- Điều trị loãng xương: Bổ sung canxi và vitamin D, cân nhắc sử dụng thuốc điều trị loãng xương như bisphosphonate, v.v.
- Phục hồi chức năng/quản lý sinh hoạt:
- Tập vận động khớp và tập đi sớm (mức độ chịu trọng lượng thay đổi tùy theo phương pháp phẫu thuật).
- Tích cực phòng ngừa loét do tì đè, viêm phổi, suy dinh dưỡng và các biến chứng tim mạch.
- Lưu ý:
- Nguy cơ biến chứng như chảy máu, nhiễm trùng, huyết khối, viêm phổi, loét do tì đè và suy dinh dưỡng trước và sau phẫu thuật cao.
- Cần tái khám ngoại trú định kỳ sau phẫu thuật và tiếp tục điều trị loãng xương.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng cần chuẩn bị, thông tin cần xác nhận và ví dụ câu hỏi)
- Đồ dùng/thông tin cần mang theo:
- Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt gồm thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu và thuốc điều trị loãng xương) cùng thời gian dùng thuốc
- Tiền sử bệnh (bệnh tim mạch, tiểu đường, bệnh thận, v.v.) và hồ sơ các lần phẫu thuật
- Hình ảnh đã chụp gần đây (nếu có thể, mang theo phim hoặc CD X-quang, CT, MRI trước đây)
- Ghi lại thời điểm xảy ra gãy xương, cơ chế chấn thương, mức độ đau (thang điểm đau bằng số) và khả năng đi lại
- Thông tin về sinh hoạt hằng ngày (sống một mình hay có người hỗ trợ) và môi trường tại nhà (cầu thang, tình trạng nhà vệ sinh)
- Những điều cần thông báo cho nhân viên y tế trước khi tư vấn:
- Có đang dùng thuốc chống đông hay không (quan trọng khi lập kế hoạch phẫu thuật)
- Dị ứng (thuốc, thuốc gây mê, v.v.)
- Tiền sử điều trị loãng xương và kết quả đo mật độ xương gần đây
- Ví dụ câu hỏi tại phòng khám ngoại trú (để chuẩn bị):
- “Các xét nghiệm hình ảnh hiện có đã đủ để quyết định phẫu thuật chưa?”
- “Tôi phải ngừng hoặc điều chỉnh các thuốc đang dùng (ví dụ: aspirin, warfarin, v.v.) như thế nào?”
- “Tôi có cần phẫu thuật không, phương pháp phẫu thuật là gì và thời gian hồi phục dự kiến là bao lâu?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- “Gãy xương của tôi có bị di lệch nghiêm trọng không? Có nhất thiết phải phẫu thuật không?”
- “Những rủi ro và biến chứng dự kiến khi phẫu thuật là gì? Tần suất xảy ra khoảng bao nhiêu?”
- “Kiểm soát đau được thực hiện như thế nào? Bác sĩ khuyến nghị loại thuốc giảm đau nào? Tác dụng phụ là gì?”
- “Từ khi nào tôi được phép chịu trọng lượng (đi lại)? Thời gian phục hồi chức năng và thời điểm trở lại sinh hoạt hằng ngày là khi nào?”
- “Khi nào bắt đầu điều trị loãng xương (bằng thuốc)? Loại thuốc nào được khuyến nghị?”
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- “Trong trường hợp của tôi (dựa trên hình ảnh, tuổi và bệnh nền), bác sĩ khuyến nghị cố định bên trong hay thay khớp nhân tạo? Lý do là gì?”
- “Sau phẫu thuật, nguy cơ hoại tử vô mạch chỏm xương đùi (AVN) được theo dõi như thế nào, và nếu xảy ra thì cần điều trị gì?”