viêm não

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Viêm não là tình trạng viêm nhu mô não, được chia thành viêm não nguyên phát do tác nhân gây bệnh trực tiếp xâm nhập vào não và viêm não thứ phát do phản ứng miễn dịch hoặc sự lan truyền sau khi nhiễm trùng ở bộ phận khác. Tổn thương có thể khu trú hoặc lan tỏa.
• Nguyên nhân chính (dựa trên tài liệu được cung cấp)
  • Virus: virus herpes simplex (HSV), virus varicella-zoster (VZV), arbovirus (ví dụ: virus viêm não Nhật Bản), virus Epstein-Barr (EBV), cytomegalovirus (CMV), v.v.
  • Liên quan đến vi khuẩn: Haemophilus influenzae, Neisseria meningitidis, Streptococcus pneumoniae, Escherichia coli (trẻ sơ sinh), Listeria (người cao tuổi và người suy giảm miễn dịch), v.v.
  • Thứ phát sau chấn thương hoặc phẫu thuật: Staphylococcus aureus, Streptococcus, v.v.
  • Bán cấp/mạn tính: Mycobacterium tuberculosis, nấm, HIV, v.v.
• Triệu chứng (chính): sốt, đau đầu, rét run, nôn, ý thức u ám hoặc suy giảm, lú lẫn, mất định hướng, cứng cổ, sợ ánh sáng (khó chịu với ánh sáng mạnh), co giật, giảm thị lực, mệt mỏi. Ở trẻ sơ sinh có thể bị phồng thóp trước, v.v.

Phương pháp điều trị

• Điều trị ban đầu và cấp cứu
  • Cần theo dõi tại khoa chăm sóc đặc biệt hoặc nhập viện (do có khả năng giảm ý thức, co giật, suy hô hấp). Ổn định đường thở, hô hấp và tuần hoàn; điều chỉnh dịch truyền và điện giải; kiểm soát thân nhiệt.
  • Thuốc kháng virus theo kinh nghiệm: nếu nghi ngờ HSV, lập tức dùng acyclovir đường tĩnh mạch (điều trị sớm có ý nghĩa quan trọng đối với tiên lượng).
  • Kháng sinh theo kinh nghiệm: nếu có khả năng nhiễm vi khuẩn, phối hợp kháng sinh thích hợp (phối hợp tùy theo độ tuổi và tình trạng).
  • Khi xảy ra co giật, sử dụng thuốc chống co giật (ví dụ: levetiracetam, phenytoin, v.v.).
  • Khi phù não nghiêm trọng: kê cao đầu, điều trị tăng áp lực thẩm thấu (mannitol, dung dịch muối ưu trương), thông khí nhân tạo khi cần.
• Điều trị cụ thể theo nguyên nhân
  • Do virus: thuốc kháng virus tùy theo loại virus gây bệnh (HSV → acyclovir, v.v.). Phần lớn trường hợp cần kết hợp điều trị hỗ trợ.
  • Do vi khuẩn: lựa chọn kháng sinh dựa trên kết quả nuôi cấy máu và dịch não tủy.
  • Do lao và nấm: thuốc chống lao và thuốc kháng nấm.
  • Nếu kèm áp xe não, cần dẫn lưu và can thiệp phẫu thuật.
  • Viêm não qua trung gian miễn dịch (viêm não tự miễn): điều trị miễn dịch chuyên sâu như steroid liều cao, IVIG, thay huyết tương, v.v.
• Phục hồi chức năng và theo dõi
  • Cần phục hồi chức năng như vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu, trị liệu ngôn ngữ, v.v. đối với các di chứng thần kinh (rối loạn trí nhớ, rối loạn ngôn ngữ, thất điều vận động, v.v.).
• Lưu ý (trong quá trình điều trị/tự chăm sóc)
  • Khi có dấu hiệu cấp cứu như sốt, giảm ý thức, nôn liên tục, xuất hiện cơn co giật mới, cần lập tức đến khoa cấp cứu.
  • Khi dùng thuốc kháng virus hoặc kháng sinh, cần theo dõi tác dụng phụ của thuốc (chức năng thận, xét nghiệm máu, v.v.).
  • Nếu có tiền sử co giật, cần thận trọng khi lái xe hoặc làm việc trên cao.
  • Người suy giảm miễn dịch và người cao tuổi có nguy cơ biến chứng cao hơn.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (trước khi đến bệnh viện)
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng, cùng tiền sử dị ứng
  • Bản sao hoặc bản tóm tắt kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, chụp X-quang ngực, CT/MRI, xét nghiệm dịch não tủy, v.v.)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (sốt, thay đổi ý thức, có hay không có co giật, kiểu nặng lên hoặc thuyên giảm)
  • Tiền sử du lịch gần đây (đặc biệt là đến vùng đang lưu hành bệnh do muỗi truyền), hoạt động ngoài trời và tiền sử bị côn trùng cắn
  • Tiền sử chấn thương đầu, phẫu thuật não hoặc nhiễm trùng gần đây (viêm tai giữa, viêm xoang, v.v.)
  • Tình trạng miễn dịch (điều trị ung thư, dùng thuốc ức chế miễn dịch, HIV, v.v.), tình trạng mang thai
• Các mục nên xác nhận tại phòng khám ngoại trú (tài liệu nên đưa cho bác sĩ xem khi khám)
  • Theo dõi sốt (ghi chép nhiệt độ), ghi chép cơn co giật (có thể quay video), có đang dùng thuốc chống đông máu hoặc thuốc ức chế miễn dịch hay không
• Ví dụ câu hỏi nên tự ghi lại để mang đến buổi khám ngoại trú
  • Ngày phát hiện triệu chứng lần đầu và triệu chứng đầu tiên (ví dụ: sốt, đau đầu, lú lẫn)
  • Có từng bị co giật hay không, thời gian hồi phục, có thay đổi mức độ ý thức hay không

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Nguyên nhân nào khiến bác sĩ nghi ngờ tình trạng này và cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
• "Cần dùng thuốc gì để điều trị ban đầu? (acyclovir/kháng sinh, v.v.) Tác dụng phụ là gì?"
• "Tiêu chí nào cho thấy cần nhập viện hoặc điều trị tại khoa chăm sóc đặc biệt?"
• "Sau khi xuất viện, việc phục hồi chức năng sẽ được tiến hành như thế nào? Tiên lượng ra sao?"
• "Có loại vắc-xin hoặc quy tắc sinh hoạt nào được khuyến nghị để phòng ngừa không?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo bệnh

• "Tôi bị nghi ngờ viêm não do HSV, có cần bắt đầu acyclovir ngay không? Thời gian dùng thuốc và theo dõi chức năng thận cần được thực hiện như thế nào?"
• "Cần diễn giải kết quả xét nghiệm dịch não tủy (số lượng tế bào, nồng độ protein và glucose, kết quả nuôi cấy/PCR) như thế nào? Trong trường hợp nào cần làm thêm xét nghiệm (EEG, MRI lặp lại)?"

Lưu ý thêm: Nếu triệu chứng diễn tiến xấu đi cấp tính hoặc xuất hiện sốt cao kéo dài, nôn, giảm ý thức hoặc cơn co giật mới, hãy lập tức đến khoa cấp cứu. Về phòng ngừa, các vắc-xin liên quan (ví dụ: vắc-xin viêm não Nhật Bản, Hib, phế cầu, não mô cầu, thủy đậu/zona, v.v.), tránh muỗi và giữ vệ sinh có thể hữu ích.