Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Chấn thương cột sống do ngoại lực như tai nạn giao thông, té ngã, chấn thương thể thao, gây tổn thương xương, dây chằng, đĩa đệm hoặc tủy sống; phổ bệnh trải rộng từ bong gân đơn thuần đến gãy xương, trật khớp và tổn thương tủy sống.
- Nguyên nhân: Tai nạn giao thông, té ngã từ độ cao, va chạm trong khi vận động, lực nén theo trục, chấn thương do duỗi quá mức hoặc gập quá mức, vết thương xuyên thấu, v.v.
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Khi ngoại lực phá hủy cấu trúc xương và dây chằng hoặc chèn ép tủy sống, có thể xảy ra mất vững cột sống và khiếm khuyết thần kinh (rối loạn chức năng cảm giác, vận động và thần kinh tự chủ). Chấn thương vùng cao (cột sống cổ) có thể ảnh hưởng đến chức năng hô hấp và tim mạch.
- Triệu chứng chính: Đau tại chỗ (cổ, cột sống thắt lưng), đau khi ấn, hạn chế vận động và co cứng cơ, đau lan (triệu chứng rễ thần kinh), giảm cảm giác, liệt, yếu cơ, triệu chứng thần kinh tự chủ (khi tổn thương tủy sống vùng cao có thể gây hạ huyết áp, nhịp tim chậm, khó thở, v.v.), rối loạn tiểu tiện và đại tiện. Giai đoạn đầu có thể kèm các triệu chứng không đặc hiệu như nôn, chóng mặt và đau đầu.
Phương pháp điều trị
- Xử trí ban đầu (cấp cứu)
- Ổn định dấu hiệu sinh tồn (theo nguyên tắc ATLS): đảm bảo đường thở, hô hấp và tuần hoàn.
- Cố định cột sống cổ tại hiện trường và ngay sau khi đến bệnh viện (bằng nẹp cổ); khi nghi ngờ mất vững toàn bộ cột sống, cần cố định và di chuyển đúng cách.
- Đánh giá lặp lại tình trạng thần kinh (chẳng hạn như phân loại ASIA).
- Xét nghiệm chẩn đoán
- CT: Có độ chính xác cao trong phát hiện gãy xương và trật khớp.
- MRI: Cần thiết để đánh giá tổn thương tủy sống, đĩa đệm, dây chằng và mô mềm (đặc biệt khi có hoặc nghi ngờ có khiếm khuyết thần kinh).
- Chụp X-quang thường quy có thể được sử dụng để sàng lọc ban đầu.
- Điều trị bảo tồn
- Nghỉ ngơi, kiểm soát đau (thuốc giảm đau, thuốc chống viêm, thuốc giãn cơ), vật lý trị liệu (ở giai đoạn đầu có thể gồm kéo giãn, nhiệt trị liệu, điện trị liệu, v.v.), tăng dần mức độ hoạt động và tập tăng cường sức cơ.
- Cố định bằng dụng cụ hỗ trợ (nẹp cổ mềm hoặc cứng, đai lưng).
- Khi đau nghiêm trọng hoặc có đau do thần kinh, cân nhắc phong bế thần kinh (chẳng hạn như phong bế ngoài màng cứng).
- Điều trị phẫu thuật
- Phẫu thuật (giải ép, hợp nhất cột sống, cố định trong, v.v.) được khuyến nghị khi có gãy xương mất vững, suy giảm thần kinh tiến triển, chèn ép tủy sống (cần giải ép) hoặc biến dạng nghiêm trọng (cần chỉnh trục cột sống).
- Lưu ý liên quan đến điều trị bằng thuốc
- Việc sử dụng methylprednisolone liều cao trong chấn thương tủy sống cấp tính còn gây tranh luận về lợi ích và nguy cơ, do đó cần tuân theo quy trình của bệnh viện và hướng dẫn mới nhất.
- Phục hồi chức năng và theo dõi
- Phục hồi chức năng sớm (bao gồm phục hồi chức năng hô hấp), quản lý tiểu tiện và đại tiện, phòng ngừa loét do tì đè và huyết khối, hỗ trợ tâm lý xã hội và phục hồi chức năng nghề nghiệp.
- Lưu ý về biến chứng
- Đau mạn tính, khiếm khuyết thần kinh vĩnh viễn, nhiễm trùng (sau phẫu thuật), biến chứng phổi (đặc biệt khi tổn thương cột sống cổ vùng cao), huyết khối tĩnh mạch sâu, loét do tì đè, rối loạn thần kinh tự chủ (autonomic dysreflexia), v.v.
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý
- Tránh vận động quá mức trong thời gian điều trị (tuân thủ hướng dẫn sử dụng dụng cụ hỗ trợ), tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ về việc có dùng thuốc chống đông hay không, chăm sóc vết thương, v.v. Thực hiện chương trình phục hồi chức năng và tăng dần mức độ hoạt động theo từng giai đoạn.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
- Thời điểm và cơ chế xảy ra tai nạn (tai nạn giao thông, té ngã, v.v.), có được sơ cứu ban đầu hay không
- Kết quả xét nghiệm trước đây (CT/MRI/X-quang) và đĩa CD hình ảnh hoặc phiếu kết quả
- Ghi chép triệu chứng hiện tại: vị trí và mức độ đau (điểm đau), có đau lan, giảm cảm giác hoặc yếu cơ hay không, thay đổi về tiểu tiện và đại tiện, có khó thở hay không
- Tiền sử bệnh (phẫu thuật cột sống, loãng xương, bệnh rối loạn đông máu, v.v.) và dị ứng
- Những thứ cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Kết quả xét nghiệm và hình ảnh chụp gần đây, nhật ký đau (thời gian, yếu tố làm nặng, yếu tố làm giảm đau)
- Ví dụ câu hỏi (những điều cần tự xác nhận khi khám ngoại trú)
- Hãy ghi chú chính xác thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn tiến của triệu chứng để mang theo.
- Hãy ghi lại tư thế nào hiện làm đau nhiều hơn và những động tác nào bị hạn chế để mang theo.
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tên chẩn đoán chính xác của chấn thương cột sống của tôi là gì (gãy xương, bong gân, tổn thương tủy sống, v.v.)?
- Các lựa chọn điều trị được khuyến nghị cho tình trạng hiện tại (điều trị bảo tồn so với phẫu thuật) và ưu, nhược điểm của từng phương pháp là gì?
- Thời gian hồi phục dự kiến (cải thiện đau, hồi phục thần kinh, trở lại sinh hoạt hằng ngày) như thế nào?
- Tôi cần dùng thuốc gì để kiểm soát đau, với thời gian bao lâu? Tác dụng phụ là gì?
- Thời gian cần đeo dụng cụ hỗ trợ (nẹp cổ, đai lưng) và những hạn chế cần tuân thủ trong sinh hoạt hằng ngày là gì?
- Phục hồi chức năng (vật lý trị liệu, trị liệu vận động) bắt đầu từ khi nào và thực hiện như thế nào?
- Những triệu chứng nào cần quay lại bệnh viện cấp cứu (như liệt đột ngột, rối loạn tiểu tiện, khó thở, v.v.)?
Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Khi có khiếm khuyết thần kinh (ví dụ: yếu tay hoặc chân, mất cảm giác): "Khiếm khuyết thần kinh hiện tại có khả năng hồi phục đến mức nào nhờ phẫu thuật? Thời điểm hồi phục dự kiến như thế nào?"
- Khi nghi ngờ chấn thương cột sống cổ vùng cao hoặc có triệu chứng hô hấp, tim mạch: "Do chức năng hô hấp hoặc sự ổn định tim mạch (hạ huyết áp, nhịp tim chậm, v.v.), tôi có cần lưu ý thêm điều gì hoặc cần thực hiện xét nghiệm nào không?"