Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng mủ (áp xe) tập trung trong mô não, trong đó nhiễm khuẩn do vi khuẩn là nguyên nhân thường gặp nhất.
- Nguyên nhân chính và sinh bệnh học:
- Lan rộng trực tiếp từ nhiễm khuẩn tại chỗ: Có thể xảy ra khi tình trạng viêm lan đến não từ viêm tai giữa mạn tính, viêm tai giữa cấp tính, viêm xoang, nhiễm khuẩn nha chu·răng và các bệnh khác.
- Lan truyền qua đường máu: Có thể hình thành khi vi khuẩn từ các nhiễm khuẩn toàn thân như viêm nội tâm mạc do vi khuẩn, nhiễm khuẩn phổi theo dòng máu đến não và tạo ổ nhiễm.
- Nguy cơ phát sinh tăng lên trong tình trạng suy giảm miễn dịch.
- Các vi khuẩn gây bệnh thường gặp: Liên cầu, tụ cầu, vi khuẩn kỵ khí; gần đây, nhiễm khuẩn hỗn hợp thường gặp hơn.
- Triệu chứng chính:
- Đau đầu (thường âm ỉ và tăng dần), sốt (từ sốt nhẹ đến sốt cao), buồn nôn·nôn
- Khiếm khuyết thần kinh khu trú (chẳng hạn yếu vận động·cảm giác tùy theo vị trí), thay đổi tính cách, giảm ý thức
- Có thể xảy ra co giật (động kinh)
- Triệu chứng thay đổi tùy theo kích thước và vị trí của ổ áp xe, cũng như có phù não hay không
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc, thủ thuật/phẫu thuật, quản lý sinh hoạt và lưu ý)
- Đánh giá và chẩn đoán ban đầu:
- CT có sử dụng thuốc cản quang (CT tăng cường cản quang) hoặc MRI là trọng tâm của chẩn đoán. Do có nguy cơ vỡ vào não thất, chọc dò tủy sống (lumbar puncture) thường không được khuyến cáo khi chưa có bằng chứng phù hợp.
- Khi có thể, thực hiện hút mủ hoặc sinh thiết mô để nuôi cấy. Khuyến cáo גם cấy máu.
- Điều trị bằng kháng sinh:
- Bắt đầu ngay kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm (nhắm đến cả liên cầu·tụ cầu·vi khuẩn Gram âm·vi khuẩn kỵ khí). Điều trị thường được thực hiện bằng đường IV trong nhiều tuần (thường 6–8 tuần), có thể chuyển sang đường uống tùy theo biểu hiện lâm sàng·hình ảnh.
- Việc lựa chọn thuốc cụ thể được quyết định dựa trên các vi khuẩn lưu hành tại địa phương, tỷ lệ kháng thuốc và tình trạng bệnh nhân (dị ứng, chức năng thận, v.v.) (ví dụ: cephalosporin thế hệ 3 + metronidazole ± vancomycin, nhưng phác đồ phối hợp cần có sự đánh giá của nhân viên y tế).
- Điều trị phẫu thuật:
- Hút mủ qua đường xuyên sọ (định vị lập thể) để loại bỏ mủ và lấy mẫu chẩn đoán·nuôi cấy (hữu ích khi đã hình thành bao xơ).
- Khi ổ áp xe lớn, bao xơ dày và dễ tiếp cận, có thể cân nhắc phẫu thuật mở sọ để cắt bỏ (cắt bỏ hoàn toàn).
- Việc có phẫu thuật hay không được quyết định dựa trên kích thước, vị trí, số lượng ổ áp xe và tình trạng lâm sàng (chẳng hạn vị trí sâu hoặc đe dọa tính mạng).
- Điều trị hỗ trợ:
- Khi có phù não và tăng áp lực nội sọ, sử dụng steroid (ngắn hạn khi cần), thuốc thẩm thấu (tùy theo tình huống như tăng huyết áp mạn tính).
- Nếu có co giật hoặc nguy cơ co giật cao, sử dụng thuốc chống co giật (có thể tiếp diễn ngay cả sau khi điều trị).
- Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
- Cần đánh giá thần kinh định kỳ và theo dõi hình ảnh (CT/MRI) trong và sau khi điều trị.
- Theo dõi các tác dụng phụ của thuốc trong khi dùng kháng sinh (chức năng gan·thận, ức chế tủy xương, v.v.).
- Các thủ thuật như chọc dò tủy sống chỉ được thực hiện dưới sự đánh giá của bác sĩ chuyên khoa sau khi xác nhận tính an toàn.
- Vì trì hoãn điều trị có thể gây tử vong, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế khi nghi ngờ mắc bệnh.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và thông tin cần cung cấp:
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung) và thời gian dùng thuốc
- Tiền sử dị ứng (đặc biệt là dị ứng với kháng sinh)
- Tiền sử bệnh: bệnh tim bẩm sinh, viêm nội tâm mạc, tình trạng suy giảm miễn dịch (ví dụ: steroid·thuốc ức chế miễn dịch), nhiễm khuẩn hoặc tiền sử phẫu thuật tai·răng·xoang gần đây
- Bản sao hoặc hồ sơ các xét nghiệm và hình ảnh gần đây (CT/MRI, xét nghiệm máu, xét nghiệm nuôi cấy)
- Thời điểm khởi phát và diễn tiến triệu chứng (đau đầu, sốt, co giật, v.v.), ghi chép tình trạng triệu chứng nặng lên hoặc thuyên giảm
- Các mục cần trực tiếp cho nhân viên y tế xem tại buổi khám ngoại trú:
- Ghi chép sốt gần đây, thời gian·dạng co giật, có xuất hiện triệu chứng thần kinh khu trú (rối loạn ngôn ngữ·yếu một bên, v.v.) hay không
- Những điều cần xác nhận trước khi xét nghiệm:
- Xác nhận việc đặt lịch xét nghiệm máu (bao gồm cấy máu), chẩn đoán hình ảnh (CT/MRI có cản quang)
- Khuyến cáo đến phòng cấp cứu nếu xuất hiện các triệu chứng cấp cứu (giảm ý thức nhanh chóng·triệu chứng thần kinh khu trú nghiêm trọng·co giật kéo dài, v.v.)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Trước khi biết được vi khuẩn gây bệnh, tôi sẽ được dùng kháng sinh nào? Các tác dụng phụ là gì?"
- "Làm thế nào để quyết định liệu có cần phẫu thuật hay chỉ hút mủ là đủ?"
- "Thời gian điều trị kéo dài bao lâu, thời gian nhập viện và việc khám xét theo dõi sẽ được thực hiện như thế nào?"
- "Để phòng ngừa co giật, tôi cần sử dụng thuốc chống co giật đến khi nào?"
- "Khả năng để lại di chứng thần kinh lâu dài (thay đổi vận động·nhận thức·tính cách) sau điều trị ở mức độ nào?"
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- "Trong trường hợp của tôi (ví dụ: có tiền sử viêm tai giữa·viêm xoang·viêm nội tâm mạc gần đây), vi khuẩn gây bệnh nào có khả năng cao nhất và kháng sinh kinh nghiệm được khuyến cáo là gì?"
- "Dựa trên kích thước·vị trí ổ áp xe và mức độ phù não trên hình ảnh (CT/MRI), bác sĩ khuyến nghị điều trị nào giữa hút mủ phẫu thuật và cắt bỏ, và lý do là gì?"