Gãy xương sọ

Mô tả bệnh (Nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và nguyên nhân: Gãy xương sọ là tình trạng xương sọ bị nứt hoặc vỡ do chấn thương tác động lên đầu. Các nguyên nhân chính gồm tai nạn giao thông, té ngã, chấn thương thể thao và va đập.
• Các loại chính và sinh lý bệnh:
  • Gãy đường thẳng (gãy tuyến tính): Một đường nứt trong tính liên tục của xương sọ. Nếu không có tổn thương não, triệu chứng có thể nhẹ, nhưng vẫn có nguy cơ xuất huyết kèm theo.
  • Gãy lún: Mảnh xương bị lún về phía não, có thể gây chèn ép, tổn thương mô não và tăng áp lực nội sọ.
  • Gãy nền sọ: Gãy vùng nền sọ (đáy hộp sọ), có thể gây tổn thương các đường đi của dây thần kinh và mạch máu, rò dịch não tủy, tổn thương dây thần kinh mặt và thần kinh thính giác, v.v.
• Các triệu chứng chính:
  • Đau tại chỗ, đau đầu, rách da đầu (chảy máu), lõm tại chỗ (thay đổi hình dạng có thể nhìn thấy)
  • Dấu hiệu trong gãy nền sọ: xuất huyết dạng chấm quanh mắt (mắt gấu trúc), xuất huyết dạng chấm sau tai (dấu hiệu Battle), rò dịch trong (dịch não tủy) qua tai hoặc mũi, giảm thính lực, chóng mặt, liệt mặt, v.v.
  • Triệu chứng kèm theo: giảm ý thức, nôn, co giật, thiếu hụt thần kinh khu trú — những dấu hiệu này gợi ý tổn thương não hoặc xuất huyết nội sọ
• Các biến chứng có thể xảy ra: tụ máu nội sọ, dập não/phù não, viêm màng não do rò dịch não tủy, tổn thương thần kinh (như thần kinh mặt và thần kinh thính giác), tổn thương mạch máu (như bóc tách động mạch cảnh và giả phình động mạch), động kinh sau chấn thương

Phương pháp điều trị (Điều trị tiêu chuẩn · Thuốc · Thủ thuật/phẫu thuật · Chăm sóc sinh hoạt · Lưu ý)

• Xử trí ban đầu (cấp cứu):
  • Đảm bảo đường thở, hô hấp và tuần hoàn (ABCs), cố định cột sống cổ và đánh giá chấn thương toàn thân
  • Nếu có dị vật cắm vào, không tự ý lấy ra; cố định dị vật và chuyển cấp cứu
  • Nếu có dịch chảy từ tai hoặc mũi, không bịt lại (cần theo dõi để xét nghiệm và dẫn lưu), đồng thời báo ngay cho nhân viên y tế
• Xét nghiệm chẩn đoán:
  • Trong cấp cứu, CT (CT đầu không tiêm thuốc cản quang) là phương pháp nhạy nhất. X-quang thường quy có thể được sử dụng để xác định gãy xương, nhưng CT là tiêu chuẩn.
  • Khi cần, thực hiện MRI (đánh giá tổn thương mô mềm và thần kinh), chụp CT mạch máu (CTA) khi nghi ngờ tổn thương mạch máu, v.v.
• Điều trị bảo tồn:
  • Gãy đường thẳng: Nếu không có xuất huyết não hoặc bất thường thần kinh, theo dõi (quyết định theo dõi tại nhà hay nhập viện tùy tình trạng). Cần hạn chế rượu và thuốc, cùng các lưu ý khác.
  • Gãy nền sọ (không có rò dịch não tủy): Theo dõi trong 3–5 ngày, kê đầu hơi cao, không xì mũi hoặc thổi bằng miệng. Trong một số trường hợp, có thể cân nhắc dự phòng bằng kháng sinh.
• Thuốc:
  • Khi gãy xương hở có nguy cơ nhiễm trùng cao hoặc có rò dịch não tủy, sử dụng kháng sinh (đường tĩnh mạch) — việc lựa chọn kháng sinh phù hợp được quyết định tùy theo nguy cơ nhiễm trùng và hoàn cảnh.
  • Khi có nguy cơ co giật cao, cân nhắc sử dụng thuốc chống co giật trong thời gian ngắn (ví dụ: trong vòng 7 ngày) tùy tình trạng lâm sàng.
• Điều trị phẫu thuật:
  • Khi gãy lún bị lún sâu hơn độ dày của xương sọ, hoặc có thiếu hụt thần kinh hay nhiễm bẩn nghiêm trọng: nâng hoặc lấy bỏ mảnh xương, sau đó gia cố bằng xương tự thân/xương nhân tạo (tạo hình hộp sọ); các tổn thương chảy máu (tụ máu nội sọ) sẽ được lấy bỏ bằng phẫu thuật đồng thời.
  • Khi rò dịch não tủy dai dẳng, lượng lớn hoặc có viêm màng não tái phát, tiến hành khâu và bít vị trí rò bằng phẫu thuật.
  • Khi xảy ra tổn thương mạch máu (chảy máu, bóc tách hoặc giả phình động mạch), cần điều trị bởi chuyên khoa phẫu thuật mạch máu và can thiệp nội mạch.
• Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý:
  • Không hoạt động nặng, tập thể dục gắng sức hoặc uống rượu (trong vài ngày đến vài tuần, điều chỉnh tùy tình trạng).
  • Không thực hiện các hành động làm tăng áp lực nội sọ như xì mũi, thổi bằng miệng hoặc thở mạnh.
  • Không bịt dịch chảy ra từ tai hoặc mũi (tuân theo hướng dẫn của nhân viên y tế).
  • Nếu xuất hiện đau đầu, sốt, nôn, thay đổi ý thức, co giật hoặc liệt khu trú, hãy đến ngay phòng cấp cứu.
• Tiên lượng:
  • Nhìn chung, tiên lượng tốt nếu chỉ có gãy đường thẳng đơn thuần.
  • Khi có gãy lún, gãy nền sọ hoặc tổn thương não kèm theo, tiên lượng phụ thuộc vào mức độ tổn thương não (có thể xảy ra các biến chứng như nhiễm trùng, động kinh và thiếu hụt thần kinh).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (Vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo:
  • Thời điểm và diễn biến chấn thương (bị thương khi nào, như thế nào)
  • Ghi chép những thay đổi triệu chứng gần đây (mức độ đau đầu, nôn, chóng mặt, ù tai, có dịch chảy hay không, v.v.)
  • Ảnh chụp gần đây (vết rách da đầu, vùng lõm, dấu vết chảy máu)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (đặc biệt là thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống co giật, v.v.)
  • Thông tin dị ứng (thuốc, latex, v.v.)
  • Tiền sử bệnh (bệnh thần kinh có từ trước, động kinh, bệnh tim mạch, v.v.) và kết quả xét nghiệm trước đây (hình ảnh/kết quả đọc CT/X-quang)
  • Người chăm sóc hoặc người thân có thể cung cấp thông tin (giúp mô tả triệu chứng và nắm bắt tình huống)
• Các mục nên ghi lại khi khám ngoại trú:
  • Có mất ý thức hay không và thời gian kéo dài, mất trí nhớ (trước/sau sự việc)
  • Chảy máu/dịch tiết (màu sắc, lượng, thời điểm)
  • Có co giật hay không và dạng co giật
• Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
  • Hình ảnh (như CT) và phiếu kết quả từ phòng cấp cứu/bệnh viện khác
  • Ảnh (vết thương, vùng lõm)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Hiện tại tôi cần thực hiện xét nghiệm nào (CT/MRI) cho chỗ gãy xương của mình?"
• "Tình trạng của tôi có cần phẫu thuật không, hay chỉ cần theo dõi?"
• "Tôi có cần dùng kháng sinh để phòng nhiễm trùng hoặc viêm màng não không?"
• "Tôi có cần dùng thuốc chống co giật để phòng co giật không? Tác dụng phụ là gì?"
• "Khoảng khi nào tôi có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày, tập thể dục và lái xe?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo bệnh

• "Tôi bị chảy dịch trong từ tai (hoặc mũi), làm thế nào để xác định đó có phải là rò dịch não tủy không? Khi nào bác sĩ khuyến nghị cần phẫu thuật sửa chữa?"
• "Vùng gãy lún có khả năng ảnh hưởng đến dây thần kinh của tôi (ví dụ: trung tâm vận động) không? Khả năng phục hồi chức năng thần kinh ở mức nào?"