U nang hoạt dịch

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: U nang hạch (ganglion) là khối u dạng nang lành tính phát sinh từ bao khớp hoặc bao gân quanh cổ tay (mặt mu và mặt gan tay), khớp ngón tay, quanh cổ chân và các vị trí khác. Bên trong chứa dịch khớp trong suốt, dính (chất nhầy).
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh: Nguyên nhân chính xác chưa được xác định, nhưng được giải thích là do những thay đổi thoái hóa của bao khớp hoặc màng bao quanh gân, khiến chất nhầy được tạo ra và nang giãn phồng. Thường có một cuống (stalk) nối với khớp.
• Triệu chứng chính:
  • Sờ thấy một khối tròn hoặc hình bầu dục ngay dưới da
  • Phần lớn không gây đau, nhưng tùy vào kích thước hoặc vị trí có thể gây cảm giác chèn ép, đau tại chỗ hoặc hạn chế vận động
  • U nang hạch ở mặt mu cổ tay sẽ nổi rõ hơn khi gập cổ tay
  • Hiếm khi, nếu nằm quanh mạch máu hoặc dây thần kinh, có thể kèm cảm giác đập theo mạch, tê bì hoặc đau dữ dội
• Đặc điểm lâm sàng: Kích thước đa dạng, từ rất nhỏ như hạt đậu đến cỡ hạt dẻ; có thể to lên hoặc nhỏ đi tùy theo mức độ sử dụng (chẳng hạn như sử dụng cổ tay). Có thể tự biến mất.

Phương pháp điều trị

• Điều trị bảo tồn (ưu tiên khi triệu chứng nhẹ):
  • Theo dõi (khi không có triệu chứng hoặc chỉ khó chịu nhẹ)
  • Điều chỉnh hoạt động (giảm các hoạt động gây triệu chứng)
  • Đeo nẹp cổ tay (ổn định tạm thời)
• Thủ thuật không phẫu thuật:
  • Hút bằng kim (aspiration): Dùng kim tiêm hút dịch nhầy ra ngoài để giảm triệu chứng, nhưng do túi nang vẫn còn nên tỷ lệ tái phát cao. Trong một số trường hợp có thể kết hợp steroid nếu cần, nhưng đây không phải là phương pháp điều trị triệt để.
• Điều trị phẫu thuật:
  • Phẫu thuật cắt bỏ túi nang cùng với cuống (stalk) nối với túi nang và một phần bao khớp là nguyên nhân gây bệnh (phẫu thuật cắt bỏ). Cân nhắc khi đau nhiều, hạn chế chức năng hoặc tái phát nhiều lần.
  • Có thể để lại sẹo sau phẫu thuật, tổn thương khớp hoặc gân và nguy cơ tái phát (tỷ lệ tái phát sau phẫu thuật thay đổi tùy cơ sở và nghiên cứu, nhưng thấp hơn so với điều trị không phẫu thuật).
• Thuốc: Không có thuốc điều trị đặc hiệu thực sự hiệu quả (thuốc chống viêm giảm đau thông thường chỉ nhằm giảm đau).
• Tiên lượng và lưu ý:
  • Phần lớn lành tính và không đe dọa tính mạng.
  • Có thể tái phát nhanh sau khi hút, vì vậy không khuyến nghị hút lặp đi lặp lại.
  • Hiếm khi có thể xảy ra tổn thương dây thần kinh hoặc mạch máu, cứng khớp và nhiễm trùng khi phẫu thuật.
  • Cần điều chỉnh cân nặng, công việc và hoạt động trước và sau thủ thuật, đồng thời chăm sóc vết thương.

Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng nên mang theo khi khám ngoại trú:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu)
  • Hồ sơ phẫu thuật hoặc chấn thương trước đây
  • Kết quả và hình ảnh các xét nghiệm trước đây (X-quang, siêu âm, MRI), nếu có thì mang theo CD/USB hoặc ảnh chụp
  • Ghi chú hoặc ảnh chụp về thời điểm bắt đầu triệu chứng, thay đổi kích thước và mức độ đau (ảnh chụp theo thời gian diễn tiến sẽ hữu ích)
• Thông tin nên ghi lại trước khi đến khám:
  • Tần suất và mức độ đau (điểm đau), động tác nào làm triệu chứng nặng hơn
  • Triệu chứng có gây hạn chế sinh hoạt hằng ngày hoặc hoạt động nghề nghiệp hay không
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú:
  • Đánh giá bằng quan sát và sờ nắn; khi cần, siêu âm hoặc chụp X-quang/MRI để xác định mô mềm và mối liên kết với khớp
  • Quan sát màu sắc và độ nhớt khi hút (hút mang tính chẩn đoán)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• U nang hạch này có khả năng là ác tính (ung thư) không?
• Với tình trạng hiện tại, bác sĩ có cho rằng cần điều trị không? Chỉ theo dõi có được không?
• Bác sĩ khuyến nghị phương pháp nào giữa hút và phẫu thuật? Ưu, nhược điểm và tỷ lệ tái phát của từng phương pháp như thế nào?
• Các biến chứng dự kiến khi phẫu thuật và thời gian hồi phục (trở lại sinh hoạt hằng ngày/trở lại nơi làm việc) khoảng bao lâu?
• Nguy cơ để lại sẹo hoặc suy giảm chức năng khớp sau phẫu thuật ở mức nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• U nang hạch của tôi liên quan đến cấu trúc nào ở cổ tay (hoặc ngón tay/cổ chân) (khớp hay bao gân)? Khi phẫu thuật có cần cắt bỏ phần đó cùng không?
• Trước đây tôi đã hút nang nhưng bệnh tái phát. Nếu phẫu thuật cắt bỏ thì khả năng tái phát giảm bao nhiêu (khoảng tỷ lệ tái phát dự kiến)?