1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Vẹo vách ngăn mũi là tình trạng sụn và xương tạo nên phần giữa của mũi (vách ngăn mũi) bị cong lệch sang trái hoặc phải, làm biến đổi hình dạng đường thở; tình trạng này được quan sát ở một mức độ nhất định ở hầu hết mọi người. Chỉ khi kèm theo triệu chứng và gây ra vấn đề về chức năng thì mới được xem là tình trạng bệnh lý.
- Nguyên nhân: Bất thường phát triển bẩm sinh, chấn thương (tổn thương mũi), lệch vách ngăn do áp lực/quá trình phát triển, v.v.
- Sinh lý bệnh: Khi vẹo vách ngăn mũi làm khoang của một bên hốc mũi bị thu hẹp, luồng khí cục bộ bị thay đổi; niêm mạc ở bên bị hẹp có thể phì đại (dày lên), hoặc xảy ra khô, đóng vảy và chảy máu. Do rối loạn dẫn lưu, có thể gây viêm xoang (viêm xoang mủ) và chảy dịch mũi sau. Tắc nghẽn đường thở có thể dẫn đến ngưng thở khi ngủ, ngáy và thở bằng miệng.
- Triệu chứng chính: Nghẹt mũi dai dẳng hoặc một bên, ngáy và rối loạn giấc ngủ, thở bằng miệng, chảy dịch mũi sau (cảm giác vướng dị vật trong họng và đờm), nghẹt mũi nặng hơn khi thường xuyên bị cảm lạnh, đau quanh mũi, hiếm khi giảm khả năng chú ý và trí nhớ, v.v.
- Tỷ lệ mắc (tham khảo): Vẹo vách ngăn mũi khá phổ biến; theo các báo cáo, tình trạng này được biết là được quan sát thấy ở khoảng 78% nam giới và 68% nữ giới.
2) Phương pháp điều trị
- Điều trị bảo tồn (điều trị triệu chứng)
- Rửa mũi bằng nước muối sinh lý để giảm khô và đóng vảy niêm mạc.
- Xịt mũi steroid tại chỗ (giảm triệu chứng viêm mũi mạn tính).
- Thuốc co mạch trong thời gian ngắn (thuốc thông mũi tại chỗ) có hiệu quả, nhưng nên tránh sử dụng lâu dài (thường từ 5–10 ngày trở lên) do nguy cơ nghẹt mũi do phản ứng dội.
- Sử dụng thuốc tùy theo triệu chứng, chẳng hạn như thuốc kháng histamine và thuốc tiêu nhầy.
- Điều chỉnh tư thế ngủ và cải thiện lối sống đối với ngáy, ngưng thở khi ngủ (chẳng hạn như kiểm soát cân nặng).
- Điều trị phẫu thuật
- Phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn mũi (Septoplasty): Điều chỉnh bất thường về cấu trúc của vách ngăn mũi để cải thiện nghẹt mũi dai dẳng và rối loạn chức năng. Đây là phương pháp điều trị tiêu chuẩn và nhìn chung được khuyến nghị thực hiện sau 17 tuổi, khi sự phát triển của vách ngăn mũi đã hoàn tất; tuy nhiên, ở trẻ em cũng có thể cân nhắc phẫu thuật bảo tồn và giới hạn nếu triệu chứng nặng và gây ảnh hưởng lớn đến sinh hoạt.
- Nếu có tổn thương đi kèm (chẳng hạn như phì đại cuốn mũi), có thể thực hiện đồng thời phẫu thuật thu nhỏ cuốn mũi (turbinate reduction); nếu kèm bệnh lý xoang, có thể thực hiện đồng thời phẫu thuật xoang nội soi (FESS).
- Chăm sóc sau phẫu thuật
- Sau khi đặt gạc hoặc bọt biển cầm máu vào trong mũi, thường tháo ra trong vòng 1–2 ngày; nẹp silicon nâng đỡ bên trong (màng nhựa) thường được tháo sau 5–7 ngày.
- Để phòng ngừa chảy máu và nhiễm trùng sau phẫu thuật, cần tránh vận động quá sức, va chạm và xì mũi trong một khoảng thời gian nhất định; khuyến nghị phòng ngừa cảm lạnh, vệ sinh/khử khuẩn và tái khám ngoại trú theo dõi.
- Tiên lượng
- Khi phẫu thuật phù hợp, tỷ lệ cải thiện triệu chứng cao, nhưng triệu chứng có thể vẫn còn nếu không thể chỉnh sửa hoàn toàn hoặc có bệnh lý niêm mạc đi kèm.
- Mục tiêu chính của điều trị bảo tồn là cải thiện tạm thời và khả năng tái phát cao.
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng, hồ sơ và câu hỏi mẫu)
- Vật dụng/hồ sơ cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc chống kết tập tiểu cầu), ghi lại liều lượng và thời gian dùng thuốc
- Tiền sử phẫu thuật và chấn thương trước đây (có từng tổn thương mũi hay không), kết quả các lần khám tai mũi họng trước đây (chẳng hạn như hình ảnh nội soi, CT) và phiếu ghi nhận kết quả
- Tiền sử dị ứng, bệnh mạn tính (tăng huyết áp, đái tháo đường, v.v.) và thông tin liên quan đến khuynh hướng chảy máu
- Nhật ký triệu chứng: triệu chứng bắt đầu từ khi nào, có xảy ra một bên trái/phải hay không, mức độ nghẹt mũi (thay đổi ban ngày/ban đêm), rối loạn giấc ngủ (ngáy, nghi ngờ ngưng thở), tần suất chảy máu mũi, v.v.
- Yếu tố làm nặng triệu chứng (cảm lạnh, mùa, vận động, v.v.) và thói quen sinh hoạt (hút thuốc, uống rượu, phơi nhiễm nghề nghiệp)
- Các xét nghiệm hữu ích khi đến khám (nếu có thể, nên chuẩn bị trước)
- CT xoang gần đây (nếu có), kết quả nội soi trước đây
- Câu hỏi mẫu (các mục tự kiểm tra trước khi khám ngoại trú)
- Nghẹt mũi chủ yếu ở bên trái hay bên phải? Thời điểm nào trong ngày triệu chứng nặng nhất?
- Khi ngủ có ngừng thở hoặc ngáy to không?
- Có thường xuyên bị chảy máu mũi không? Khi chảy máu thì mất bao lâu mới cầm?
- Trong các thuốc đang dùng hiện nay có thuốc chống đông máu (warfarin, aspirin, clopidogrel, v.v.) không?
4) Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (ví dụ: steroid xịt mũi) là gì?
- Nếu triệu chứng không cải thiện với điều trị bảo tồn thì bước tiếp theo là gì?
- Nguy cơ và biến chứng của phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn mũi (chảy máu, nhiễm trùng, thủng vách ngăn, thay đổi hình dạng bên ngoài, v.v.) là gì và xác suất xảy ra khoảng bao nhiêu?
- Thời gian hồi phục sau phẫu thuật và khi nào có thể trở lại sinh hoạt hằng ngày (đi làm, tập thể dục)?
- Tiên lượng về khả năng tái phát hoặc nhu cầu điều trị bổ sung như thế nào?
5) Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với bệnh
- Nếu thực hiện phẫu thuật chỉnh hình vách ngăn mũi, xác suất tình trạng nghẹt mũi và rối loạn giấc ngủ hiện nay biến mất hoàn toàn là bao nhiêu? (Có sự khác biệt lớn tùy theo mức độ lệch vách ngăn mũi sang trái/phải.)
- Đối với bệnh nhân nhỏ tuổi (thanh thiếu niên), nên trì hoãn phẫu thuật đến khi nào và trong những trường hợp nào nên khuyến nghị phẫu thuật sớm?
- Khi có phì đại cuốn mũi hoặc viêm xoang đi kèm thì cần thực hiện thêm phẫu thuật nào?
- Đang dùng thuốc chống đông máu thì cần quản lý như thế nào trước/sau phẫu thuật (chẳng hạn như thời điểm ngừng thuốc)?
(Tham khảo: Nội dung trên là bản tóm tắt được tổng hợp dựa trên thông tin lâm sàng được cung cấp và kiến thức y khoa chung. Việc chẩn đoán và điều trị tùy theo tình trạng cá nhân cần được quyết định thông qua trao đổi với nhân viên y tế phụ trách.)