Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Viêm kết mạc (lớp niêm mạc bao phủ bề mặt nhãn cầu và mặt trong mí mắt), thường có các triệu chứng như sung huyết (mắt đỏ), tiết dịch (ghèn mắt), ngứa·cảm giác nóng rát·cộm mắt, chảy nước mắt, nhìn thấy quầng sáng hoặc ánh sáng bị loè.
- Nguyên nhân chính: Vi khuẩn (vi khuẩn thông thường, lậu cầu), virus (như adenovirus), Chlamydia, virus herpes simplex (HSV), nấm·ký sinh trùng, dị ứng (bao gồm viêm da dị ứng), các chất kích thích (hóa chất, bụi, tia cực tím).
- Khái quát cơ chế bệnh sinh: Khi tác nhân gây bệnh (hoặc kháng nguyên) xâm nhập vào kết mạc, sẽ xuất hiện tình trạng viêm tại chỗ, giãn mạch và tiết dịch nhầy·mủ. Một số tác nhân gây bệnh (ví dụ: adenovirus, lậu cầu, HSV) có thể xâm lấn không chỉ kết mạc mà cả giác mạc, gây viêm giác mạc·loét giác mạc, do đó có nguy cơ làm suy giảm thị lực.
- Biểu hiện lâm sàng: Mắt đỏ, tiết dịch (dạng thanh dịch/nhầy giống nước mắt trong loãng hoặc dạng mủ), ghèn mắt (nặng hơn vào buổi sáng), ngứa·đau·cảm giác cộm mắt, nhạy cảm với ánh sáng. Tùy theo nguyên nhân, biểu hiện khởi phát·tính chất dịch tiết·các triệu chứng kèm theo (ví dụ: có kèm nhiễm trùng đường hô hấp trên hay không) sẽ khác nhau.
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · lưu ý · tự chăm sóc)
- Nguyên tắc chung
- Việc phân biệt nguyên nhân rất quan trọng: phương pháp điều trị (thuốc kháng sinh, thuốc kháng virus, thuốc chống dị ứng, v.v.) thay đổi tùy theo nguyên nhân.
- Trong trường hợp nhẹ (không đặc hiệu·do virus), điều trị bảo tồn và theo dõi diễn tiến là tiêu chuẩn.
- Người có triệu chứng nặng, tổn thương giác mạc, suy giảm thị lực, hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như người đeo kính áp tròng·trẻ sơ sinh·người suy giảm miễn dịch cần được khám nhãn khoa ngay lập tức.
- Điều trị bằng thuốc (ví dụ thông thường)
- Do vi khuẩn: Thuốc kháng sinh nhỏ mắt tại chỗ (thuốc nhỏ mắt/thuốc mỡ tra mắt kháng sinh phổ rộng). Nếu liên quan đến kính áp tròng hoặc nghi ngờ Pseudomonas aeruginosa, lựa chọn thuốc kháng sinh mạnh (ví dụ: nhóm fluoroquinolone). Khi nghi ngờ do lậu cầu, cân nhắc dùng kháng sinh toàn thân (ví dụ: liệu pháp tiêm hoặc uống một lần/trong thời gian ngắn theo chỉ định của bác sĩ) và nhập viện.
- Chlamydia: Kháng sinh toàn thân (một liều azithromycin hoặc doxycycline, v.v.) + điều trị tại chỗ (theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa).
- Do virus (adenovirus): Điều trị triệu chứng (nước mắt nhân tạo, chườm lạnh), giữ vệ sinh. Khi có tổn thương giác mạc (tổn thương biểu mô dạng chấm), cần được bác sĩ nhãn khoa điều trị thêm.
- Herpes simplex (HSV): Thuốc kháng virus (như acyclovir đường uống) và điều trị kháng virus tại chỗ ở mắt (theo chỉ định của bác sĩ nhãn khoa).
- Do dị ứng: Thuốc kháng histamine/kháng viêm tại chỗ (không steroid)·thuốc ổn định dưỡng bào duy trì (như olopatadine, ketotifen, v.v.), nước mắt nhân tạo. Trong trường hợp nặng, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc steroid tại chỗ (dưới sự chỉ định của bác sĩ nhãn khoa).
- Trẻ sơ sinh: Tiến hành các xét nghiệm như nuôi cấy vi khuẩn và nhuộm Gram. Thuốc mỡ erythromycin được sử dụng như thuốc nhỏ mắt dự phòng thông thường. Khi nghi ngờ bệnh lậu, điều trị bằng kháng sinh toàn thân (ví dụ: ceftriaxone hoặc theo chỉ định) và nhập viện điều trị phối hợp với khoa nhi/nhãn khoa.
- Thủ thuật/phẫu thuật: Nhìn chung không cần thiết. Khi phát sinh biến chứng như sẹo kết mạc mạn tính hoặc vấn đề ở túi lệ·đường lệ, có thể cân nhắc can thiệp ngoại khoa.
- Lưu ý và chống chỉ định
- Không được sử dụng thuốc nhỏ mắt steroid nếu không có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa mắt (nguy cơ làm nặng thêm tình trạng nhiễm trùng·loét giác mạc).
- Tháo kính áp tròng ngay lập tức và không sử dụng cho đến khi được chẩn đoán·điều trị. Khuyến cáo khử trùng·thay mới dung dịch và hộp đựng kính.
- Ngăn ngừa lây truyền bằng cách vệ sinh tay và sử dụng riêng các vật dụng cá nhân (khăn, gối).
- Tự chăm sóc
- Chườm lạnh (khi dị ứng·phù nề) hoặc chườm ấm (để loại bỏ ghèn mắt·khi bị tắc nghẽn) giúp giảm triệu chứng.
- Dùng nước mắt nhân tạo để giảm kích ứng.
- Khi triệu chứng nặng lên (suy giảm thị lực, đau dữ dội, sợ ánh sáng mạnh, sốt cao, tiết dịch mủ kéo dài, v.v.), cần đến khám nhãn khoa ngay lập tức.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật cần chuẩn bị · thông tin hữu ích khi khai bệnh — kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật cần chuẩn bị/thông tin cần ghi lại
- Ngày bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (bao gồm có kèm sốt·triệu chứng đường hô hấp trên hay không)
- Tính chất dịch tiết (trong/nhầy/có mủ), thay đổi trong ngày, có ghèn mắt vào buổi sáng hay không
- Lịch sử sử dụng thuốc nhỏ mắt·thuốc uống gần đây (đặc biệt là thuốc kháng sinh, steroid) — tên thuốc·liều lượng·ngày bắt đầu
- Có sử dụng kính áp tròng hay không (loại·thời điểm đeo lần cuối) và thói quen bảo quản kính
- Nếu là trẻ sơ sinh, thông tin về cuộc sinh (tiền sử bệnh lây truyền qua đường tình dục của người mẹ, có được dùng thuốc dự phòng hay không)
- Ảnh (nếu có thể) — ảnh chụp trong giai đoạn đầu của triệu chứng sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán
- Có tình trạng suy giảm miễn dịch (bệnh tiểu đường, HIV, sử dụng steroid dài ngày, v.v.) hay không
- Việc cần làm trước khi đến khám
- Tháo kính và mang theo cả hộp đựng (để kiểm tra nếu cần)
- Mang theo thuốc nhỏ mắt/thuốc mỡ đang sử dụng đến bệnh viện
- Nếu triệu chứng nặng, hãy đến cấp cứu ngay hoặc đặt lịch khám nhãn khoa
- Thông tin nên báo trước cho bác sĩ khi khám (ví dụ)
- “Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và bắt đầu như thế nào?”
- “Có người thân·bạn học·đồng nghiệp nào có cùng triệu chứng không?”
- “Gần đây bạn có đeo kính áp tròng không? Bạn vệ sinh·bảo quản kính như thế nào?”
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Các tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (thuốc nhỏ mắt/thuốc uống được kê đơn) là gì? Những phản ứng bất thường nào cần lưu ý?
- Thông thường từ khi nào các triệu chứng sẽ bắt đầu cải thiện? Nếu không cải thiện thì khi nào cần khám lại?
- Thời gian có khả năng lây nhiễm kéo dài bao lâu? Từ khi nào có thể quay lại nơi làm việc/trường học?
- Tại nhà cần tuân thủ những quy tắc vệ sinh·chăm sóc nào (khăn·gối·rửa tay, v.v.)?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Bệnh viêm kết mạc của tôi được nghi ngờ thuộc loại do vi khuẩn·do virus·do dị ứng nào? Có cần làm thêm xét nghiệm (nuôi cấy, PCR) không?
- Khi nào tôi có thể đeo lại kính áp tròng? Cần xử lý kính và hộp đựng như thế nào?
Tóm tắt tiên lượng: Phần lớn người bệnh hồi phục mà không có biến chứng nhờ điều trị thích hợp và giữ vệ sinh, nhưng trẻ sơ sinh·người sử dụng kính áp tròng·trường hợp có tổn thương giác mạc có nguy cơ gặp biến chứng nghiêm trọng như suy giảm thị lực, vì vậy việc khám nhãn khoa rất quan trọng.