Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tình trạng hình thành áp-xe (viêm mưng mủ) quanh chóp chân răng và trong một số trường hợp hình thành đường rò ở nướu (đường rò do răng, sinus).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Phần lớn xảy ra khi sâu răng tiến triển, khiến tủy răng (dây thần kinh) bị nhiễm trùng và hoại tử; vi khuẩn và tình trạng viêm lan đến chóp chân răng. Bệnh cũng có thể phát sinh do gãy chân răng hoặc điều trị thất bại sau điều trị tủy; nếu trở thành mạn tính, có thể hình thành đường rò dẫn lưu mủ hoặc nang (túi).
- Triệu chứng chính: Đau dữ dội (đặc biệt khi nhai), sưng/đau khi ấn ở vùng chóp chân răng, cảm giác răng bị nhô lên (khó chịu khi nhai), quá nhạy cảm với nhiệt độ (đau khi dùng đồ lạnh hoặc nóng), sốt và đau đầu (triệu chứng toàn thân); trong trường hợp mạn tính, cơn đau ít hơn nhưng có thể quan sát thấy đường rò dẫn lưu mủ ở nướu.
- Xét nghiệm hữu ích cho chẩn đoán: Khám miệng (khám lâm sàng), chụp X-quang quanh chóp (Periapical radiograph), khi cần chụp CBCT, kiểm tra cảm giác tủy (điện và lạnh); khi có đường rò, dùng gutta-percha để lần theo và xác định vị trí khởi phát.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bước đầu (cố gắng bảo tồn răng): Điều trị tủy (loại bỏ nhiễm trùng trong ống tủy → khử khuẩn → trám bít bằng thuốc). Nếu điều trị tủy thành công, áp-xe sẽ cải thiện.
- Điều trị phẫu thuật: Nếu tổn thương vẫn tồn tại sau điều trị tủy, loại bỏ tổn thương bằng phẫu thuật cắt chóp chân răng (cắt phần chóp răng, apicoectomy).
- Nhổ răng: Nhổ răng khi răng bị phá hủy nghiêm trọng và không thể bảo tồn.
- Khi mủ áp-xe tụ khu trú và tình trạng đau khi ấn, sưng nề nghiêm trọng, sẽ tiến hành rạch và dẫn lưu (Incision & drainage).
- Kháng sinh: Đối với nhiễm trùng khu trú và giới hạn, điều trị tủy được ưu tiên, còn kháng sinh là điều trị hỗ trợ. Khuyến nghị dùng kháng sinh ở bệnh nhân có triệu chứng toàn thân (sốt cao, viêm hạch), nhiễm trùng lan đến mô mềm (sưng mặt, viêm mô tế bào) hoặc suy giảm miễn dịch.
- Kiểm soát đau và điều trị bảo tồn: Thuốc giảm đau như NSAIDs (ví dụ: ibuprofen), điều chỉnh việc ăn uống tạm thời (không nhai bằng vùng đang điều trị).
- Theo dõi diễn biến: Cần theo dõi cho đến khi các dấu hiệu trên X-quang và triệu chứng lâm sàng cải thiện. Nếu có nang mạn tính hoặc phá hủy xương, cần điều trị phẫu thuật bổ sung.
- Lưu ý (bao gồm tự chăm sóc): Không nhai thức ăn cứng bằng vùng đang điều trị cho đến khi hoàn tất điều trị; không tự ý nặn mủ hoặc tác động vào đường rò; dùng thuốc kháng sinh và thuốc giảm đau được kê đơn theo hướng dẫn.
- Dấu hiệu cấp cứu (cần đến bệnh viện ngay): Khó thở, khó nuốt, sưng mặt nhanh chóng, sốt cao và mệt mỏi toàn thân có thể là dấu hiệu nhiễm trùng lan rộng, cần điều trị cấp cứu.
Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần mang theo:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu và thuốc ức chế miễn dịch) và thông tin dị ứng (đặc biệt là penicillin và các thuốc tương tự)
- Tiền sử điều trị nha khoa và điều trị tủy, phim chụp gần đây (X-quang) hoặc giấy chẩn đoán
- Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (thay đổi mức độ đau, có sốt hay không, có xuất hiện sưng hay không)
- Gần đây có dùng kháng sinh hay không và hiệu quả như thế nào
- Có bệnh mạn tính hay không (đái tháo đường, bệnh tim, suy giảm miễn dịch, v.v.)
- Ví dụ các câu hỏi có thể được hỏi khi khám ngoại trú (bệnh nhân nên chuẩn bị trước):
- Cơn đau bắt đầu từ khi nào? Đau tăng lên trong những tình huống nào (khi nhai, do nhiệt độ, v.v.)?
- Có bị sưng hoặc sốt không? Các triệu chứng có ngày càng nặng hơn không?
- Trước đây răng này đã được điều trị tủy chưa? Đã dùng thuốc chưa?
- Răng có bị lung lay hoặc có cảm giác răng bị nhô lên khi ăn không?
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ và thời gian dùng thuốc này (thuốc kháng sinh/thuốc giảm đau được kê đơn) như thế nào?
- Có thể bảo tồn răng này không, hay cần phải nhổ?
- Tỷ lệ thành công và khả năng tái phát sau điều trị tủy ở mức nào?
- Thời gian điều trị và thời gian dự kiến hồi phục như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Hiện nay áp-xe có khả năng được giải quyết hoàn toàn chỉ bằng điều trị tủy bảo tồn không, hay cần cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ (cắt chóp chân răng) ngay từ đầu?
- Tôi có đường rò (sinus tract) ở nướu; nếu đường rò vẫn còn thì khi nào sẽ được loại bỏ và bản thân đường rò được xử trí như thế nào?