Đột quỵ (Bệnh mạch máu não)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Là nhóm bệnh bao gồm nhồi máu não (thiếu máu cục bộ), xảy ra khi mạch máu não bị tắc khiến mô não bị hoại tử, và xuất huyết não (xuất huyết), xảy ra khi mạch máu bị vỡ khiến máu thoát vào trong hoặc xung quanh não.
- Nguyên nhân chính
- Thiếu máu cục bộ: huyết khối do xơ vữa động mạch, thuyên tắc (bao gồm thuyên tắc do tim), hẹp động mạch cảnh, v.v.
- Xuất huyết: xuất huyết não do tăng huyết áp, vỡ phình động mạch não (xuất huyết dưới nhện), dị dạng động-tĩnh mạch, v.v.
- Khác: rối loạn đông máu, viêm động mạch, bệnh moyamoya, v.v.
- Tóm tắt sinh lý bệnh
- Thiếu máu cục bộ: giảm cung cấp máu → cạn kiệt năng lượng → hoại tử tế bào thần kinh và phản ứng xung quanh (viêm, phù nề)
- Xuất huyết: tổn thương và chèn ép mô trực tiếp do hình thành khối máu tụ, thiếu máu cục bộ thứ phát và phù não
- Triệu chứng chính (khiếm khuyết thần kinh khu trú xuất hiện đột ngột)
- Yếu/liệt một bên tay hoặc chân (liệt nửa người), giảm cảm giác
- Rối loạn ngôn ngữ (mất ngôn ngữ), rối loạn phát âm (rối loạn vận ngôn)
- Rối loạn thị trường, giảm thị lực, nhìn đôi
- Chóng mặt, thất điều (tổn thương tiểu não/thân não)
- Rối loạn nuốt (khó nuốt), đau đầu dữ dội (đặc biệt trong xuất huyết dưới nhện), suy giảm ý thức
- Các triệu chứng thần kinh tạm thời (cơn thiếu máu não thoáng qua, TIA) là dấu hiệu cảnh báo đột quỵ
2) Phương pháp điều trị
- Đánh giá ban đầu (cấp cứu)
- Ngay lập tức xác định có xuất huyết hay không bằng CT không cản quang hoặc MRI → phân biệt thiếu máu cục bộ/xuất huyết là yếu tố cốt lõi để quyết định điều trị
- Đột quỵ thiếu máu cục bộ (giai đoạn cấp tính)
- Thuốc tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (alteplase, IV tPA): thường cân nhắc sử dụng càng sớm càng tốt sau khi khởi phát triệu chứng (tiêu chuẩn khuyến cáo tối đa trong vòng 4,5 giờ; cần xác nhận chỉ định/chống chỉ định)
- Lấy huyết khối cơ học (tái tưới máu nội mạch, thrombectomy): tiến hành nhanh khi tắc mạch máu lớn (phần lớn trong vòng 6 giờ; dựa trên hình ảnh, một số bệnh nhân có thể được cân nhắc đến 24 giờ)
- Điều trị hỗ trợ giai đoạn cấp tính: kiểm soát đường huyết, thân nhiệt, huyết áp và biến chứng phổi; phòng ngừa DVT
- Dự phòng thứ phát: thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel); nếu có rung nhĩ thì dùng thuốc chống đông (DOAC hoặc warfarin); statin cường độ cao khi rối loạn lipid máu; kiểm soát huyết áp và đái tháo đường; cai thuốc lá và kiểm soát cân nặng
- Khi nguyên nhân là hẹp mạch máu: phẫu thuật bóc nội mạc động mạch cảnh (CEA) hoặc đặt stent, v.v.
- Đột quỵ xuất huyết
- Kiểm soát huyết áp cấp cứu (ức chế tình trạng tăng huyết áp quá mức), ngừng và đảo ngược tác dụng của thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu (khi cần)
- Nếu có khối máu tụ lớn hoặc diễn tiến thần kinh xấu đi, cân nhắc phẫu thuật lấy khối máu tụ
- Xuất huyết dưới nhện: xác định phình động mạch bằng chụp mạch, sau đó kẹp cổ túi phình hoặc nút mạch bằng coil (phòng ngừa tái xuất huyết), dùng thuốc phòng ngừa co thắt mạch như nimodipine, v.v.
- Điều trị phục hồi chức năng và giai đoạn hồi phục
- Vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và ngôn ngữ trị liệu sớm (bao gồm điều trị rối loạn nuốt)
- Hỗ trợ tâm lý (kiểm soát trầm cảm) và phương pháp đa chuyên khoa để phục hồi chức năng
- Lưu ý (tự chăm sóc)
- Khi bị khó nuốt, phòng ngừa viêm phổi hít, phòng ngừa té ngã, kiểm soát việc dùng thuốc và nguy cơ chảy máu
- Ngay cả sau giai đoạn cấp tính, vẫn phải kiểm soát nghiêm ngặt các yếu tố nguy cơ (tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, rung nhĩ, v.v.)
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị · bệnh sử · hồ sơ và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng), đặc biệt là thuốc chống đông/chống kết tập tiểu cầu, thuốc hạ huyết áp và thuốc điều trị đái tháo đường
- Kết quả xét nghiệm gần đây (báo cáo đọc CT/MRI, xét nghiệm máu, điện tâm đồ, siêu âm, v.v.) hoặc hình ảnh/đĩa CD
- Bệnh sử trước đây: tăng huyết áp, đái tháo đường, rung nhĩ, đột quỵ/TIA trước đây, bệnh tim, tiền sử phẫu thuật
- Thời điểm khởi phát triệu chứng (rất quan trọng nếu có thể xác định chính xác)
- Những điều bệnh nhân và người chăm sóc cần ghi lại trước khi đến khám ngoại trú
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và diễn biến thay đổi của triệu chứng (có cải thiện hay nặng hơn không)
- Thay đổi trong các chức năng hằng ngày (đi lại, nói, nuốt, v.v.), gần đây có bị té ngã hoặc suy giảm ý thức hay không
- Nếu có ghi chép huyết áp và đường huyết (số đo tự theo dõi), hãy mang theo
- Những nội dung bác sĩ thường hỏi tại buổi khám ngoại trú (ví dụ)
- "Triệu chứng bắt đầu khi nào? Có xuất hiện đột ngột không?"
- "Gần đây bạn có đau ngực, rối loạn nhịp tim (hồi hộp đánh trống ngực) hoặc đau đầu như bị dao đâm không?"
- "Hiện bạn có đang dùng thuốc nào không (đặc biệt là thuốc ảnh hưởng đến quá trình đông máu)?"
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Đột quỵ của tôi thuộc loại nào (thiếu máu cục bộ/xuất huyết) và nguyên nhân là gì?"
- "Tôi có chỉ định điều trị tái tưới máu (hoặc phẫu thuật) không? Hiện tại cần điều trị gì?"
- "Để giảm nguy cơ tái phát, tôi cần dùng thuốc nào và trong bao lâu? Tác dụng phụ là gì?"
- "Từ khi nào tôi có thể sinh hoạt hằng ngày (lái xe, trở lại làm việc, tập thể dục)?"
- "Trong thời gian tới, nên đặt mục tiêu huyết áp/cholesterol/đường huyết ở mức nào?"
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Câu hỏi liên quan đến đột quỵ thiếu máu cục bộ
- "Bác sĩ đã đánh giá như thế nào để xác định triệu chứng của tôi là do thuyên tắc hay do huyết khối (xơ vữa động mạch)? Đã kiểm tra nguyên nhân từ tim (rung nhĩ) chưa?"
- Câu hỏi liên quan đến đột quỵ xuất huyết
- "Đã xác định nguyên nhân xuất huyết là do phình động mạch (hoặc bệnh lý nền) chưa? Để giảm nguy cơ tái xuất huyết, tôi cần thực hiện thêm thủ thuật hoặc phẫu thuật nào?"
(Kết quả điều trị, tiên lượng và nguy cơ tái phát thay đổi tùy theo kết quả xét nghiệm, kết quả chẩn đoán hình ảnh thần kinh và kết quả kiểm tra tim mạch khi khám. Hãy trao đổi cụ thể với bác sĩ phụ trách dựa trên kết quả xét nghiệm.)