Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh Crohn (Crohn's disease) là bệnh viêm ruột mạn tính có thể xảy ra ở toàn bộ đường tiêu hóa, từ miệng đến hậu môn; tình trạng viêm có thể xâm lấn tất cả các lớp của ruột (từ niêm mạc đến toàn bộ thành ruột), với đặc điểm các tổn thương không liên tục (lặp lại theo kiểu bình thường–tổn thương–bình thường).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh (tóm tắt): Nguyên nhân chưa được xác định rõ, nhưng có sự phối hợp của yếu tố di truyền, bất thường hệ miễn dịch (phản ứng miễn dịch quá mức với hệ vi sinh đường ruột), yếu tố môi trường (như hút thuốc) và tác nhân nhiễm trùng (các giả thuyết được đưa ra: mycobacteria, virus, v.v.). Tình trạng viêm tiến triển qua toàn bộ thành ruột, gây ra các biến chứng khu trú như hẹp, rò, áp xe và các triệu chứng liên quan đến tình trạng viêm toàn thân.
- Triệu chứng chính: Đau bụng (chủ yếu ở vùng bụng dưới), tiêu chảy (có thể kèm máu hoặc chất nhầy), sụt cân, sốt, buồn nôn·nôn, chán ăn, mệt mỏi, đau khớp/viêm khớp, áp xe và rò quanh hậu môn·trực tràng (theo tài liệu được cung cấp, bệnh lý hậu môn rất thường gặp, được mô tả là >90%), thiếu dinh dưỡng và loãng xương, v.v.
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu: Giảm triệu chứng, ức chế tình trạng viêm và phòng ngừa tổn thương ruột (hẹp·rò, v.v.), điều trị biến chứng và duy trì chất lượng cuộc sống.
- Điều trị bằng thuốc (phương pháp tiêu chuẩn)
- Thuốc chống viêm: sulfasalazine, mesalamine — đôi khi được sử dụng trong các tổn thương nhẹ hoặc điều trị duy trì (hiệu quả hạn chế trong bệnh Crohn).
- Corticosteroid: prednisone, v.v. — có hiệu quả trong kiểm soát tình trạng viêm ở giai đoạn bùng phát cấp tính, nhưng nếu sử dụng lâu dài sẽ có nhiều tác dụng phụ (loãng xương, tăng huyết áp, tăng nguy cơ nhiễm trùng, v.v.).
- Thuốc điều hòa miễn dịch (thuốc ức chế miễn dịch): azathioprine, 6-mercaptopurine (6-MP), methotrexate — được sử dụng trong trường hợp phụ thuộc steroid hoặc để điều trị duy trì. Cần theo dõi xét nghiệm máu (tế bào máu·chỉ số gan).
- Kháng sinh: metronidazole, ciprofloxacin, v.v. — được sử dụng để kiểm soát nhiễm trùng liên quan đến áp xe·rò·hẹp hoặc trước và sau phẫu thuật.
- Thuốc sinh học: thuốc kháng TNF (infliximab [Remicade], adalimumab [Humira]), thuốc kháng α4β7 (vedolizumab), thuốc kháng IL12/23 (ustekinumab), v.v. — được sử dụng ở bệnh nhân nặng hoặc không đáp ứng/phụ thuộc vào các phương pháp điều trị hiện có. Trước khi bắt đầu thuốc sinh học, bắt buộc phải sàng lọc bệnh lao·viêm gan B, v.v.
- Điều trị không dùng thuốc
- Điều trị dinh dưỡng: nuôi dưỡng qua đường ruột một phần hoặc toàn phần (đặc biệt có hiệu quả ở trẻ em), bổ sung dinh dưỡng·sắt·vitamin (điều chỉnh thiếu máu·thiếu dinh dưỡng).
- Quản lý lối sống: cai thuốc lá (có liên quan đến tình trạng triệu chứng nặng lên và tăng nguy cơ tái phát), ăn uống cân bằng·kiểm soát cân nặng, quản lý căng thẳng, phòng ngừa loãng xương (canxi·vitamin D, tập thể dục chịu trọng lượng, v.v.).
- Tiêm chủng: trước khi điều trị ức chế miễn dịch như thuốc sinh học, cân nhắc các vaccine bất hoạt phòng cúm·phế cầu·HBV, v.v.
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Chỉ định: không đáp ứng với điều trị bằng thuốc, chảy máu nặng, tắc ruột (hẹp không đáp ứng điều trị), rò·áp xe, phình đại tràng nhiễm độc·thủng ruột và các tình huống cấp cứu khác.
- Phẫu thuật nhằm loại bỏ tổn thương·điều trị biến chứng (ví dụ: cắt đoạn hẹp·tạo hình chỗ hẹp, cắt đoạn ruột, dẫn lưu và tạo hậu môn nhân tạo, v.v.). Vì bệnh có thể tái phát ở các vị trí khác ngay cả sau phẫu thuật, cần tuân theo nguyên tắc phẫu thuật bảo tồn (chỉ cắt bỏ phần tối thiểu cần thiết).
- Lưu ý (liên quan đến thuốc)
- Sử dụng steroid lâu dài có thể gây loãng xương·nhiễm trùng·rối loạn chuyển hóa.
- Khi sử dụng thuốc ức chế miễn dịch và thuốc sinh học, nguy cơ nhiễm trùng (bao gồm tái hoạt bệnh lao) tăng lên — cần sàng lọc nhiễm trùng thích hợp trước điều trị và theo dõi trong quá trình điều trị.
- Cân nhắc xét nghiệm máu định kỳ (tế bào máu·chức năng gan·thận) và theo dõi ung thư (ung thư đại tràng) cũng như mật độ xương.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo)
- Danh sách tất cả các thuốc đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc) và ghi chép những thay đổi thuốc gần đây
- Tiền sử phẫu thuật và hồ sơ nhập viện·thủ thuật (nếu có thể, mang theo tài liệu tóm tắt)
- Bản sao hoặc tệp điện tử kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, nội soi đại tràng·kết quả nội soi, CT/MRI bụng, xét nghiệm phân, fecal calprotectin, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng: thay đổi cân nặng, số lần đi tiêu·tính chất phân·có hay không có máu trong phân, tính chất·vị trí·mức độ đau bụng, sốt·mệt mỏi·triệu chứng khớp, vấn đề quanh hậu môn (tiết dịch·đau·sưng, v.v.)
- Tiền sử dị ứng và tiêm chủng (đặc biệt liên quan đến bệnh lao·viêm gan B)
- Nội dung cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ)
- "Gần đây đã sụt bao nhiêu cân, lượng thức ăn thay đổi như thế nào"
- "Số lần đi tiêu và có kèm máu·chất nhầy trong phân hay không"
- "Tần suất·vị trí đau bụng và các yếu tố làm đau nặng hơn"
- "Có áp xe hoặc dịch tiết quanh hậu môn hay không"
- "Gần đây có mắc bệnh nhiễm trùng (lao, HBV, v.v.) hoặc từng tiếp xúc với nguồn lây hay không"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ thường gặp và tác dụng phụ nghiêm trọng của thuốc này (hoặc phương pháp điều trị mới được đề xuất) là gì?
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào trước khi bắt đầu phương pháp điều trị này (ví dụ: xét nghiệm lao·viêm gan, v.v.)?
- Có điểm nào trong lối sống nhất thiết phải thay đổi để phòng ngừa tái phát không?
- Tiêu chí để quyết định có cần phẫu thuật hay không là gì, và khả năng tái phát sau phẫu thuật ở mức nào?
Ví dụ câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Tôi sắp bắt đầu sử dụng thuốc sinh học (ví dụ: infliximab, adalimumab). Tôi cần chuẩn bị như thế nào cho xét nghiệm lao (X-quang ngực, IGRA) và xét nghiệm viêm gan B? Tùy theo kết quả thì cần thực hiện thêm những biện pháp nào?
- Áp xe/rò quanh hậu môn thường xuyên tái phát. Giữa phẫu thuật (dẫn lưu·phẫu thuật rò) và điều trị bằng thuốc, phương pháp nào phù hợp hơn? Khả năng tái phát sau phẫu thuật và cách quản lý là gì?
(Khi cần, bạn có thể ghi lại những câu hỏi trên và trực tiếp đưa cho bác sĩ khi khám ngoại trú để việc tư vấn diễn ra thuận lợi hơn.)