Hội chứng MERRF

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng Leigh (Leigh syndrome) là một bệnh rối loạn chuyển hóa di truyền (viêm não tủy hoại tử bán cấp) đặc trưng bởi thoái hóa tiến triển của hệ thần kinh trung ương do rối loạn sản xuất năng lượng của ty thể. Khởi phát điển hình từ 3–12 tháng tuổi; một số trường hợp biểu hiện ở tuổi đi học hoặc tuổi trưởng thành và diễn tiến chậm hơn.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Bất thường DNA ty thể (mtDNA) hoặc gen nhân làm suy giảm chức năng của chuỗi vận chuyển điện tử/chuỗi hô hấp, dẫn đến giảm sản xuất năng lượng (ATP) và tích tụ lactate (nhiễm toan lactic). Do kiểu gen không đồng nhất (heteroplasmy), kiểu hình và tiên lượng rất đa dạng. Một số đột biến như T8993G/T8993C của gen MT-ATP6 được ghi nhận ở khoảng 10–20% trường hợp.
• Triệu chứng chính:
  • Giai đoạn sớm: khó bú, chậm tăng trưởng, nôn ói, khóc dai dẳng, mất khả năng giữ đầu
  • Hệ thần kinh: bất thường trương lực cơ (giảm trương lực hoặc tăng trương lực), chậm phát triển vận động và nhận thức, co giật/cơn động kinh, thất điều
  • Chuyển hóa: nhiễm toan lactic tái diễn hoặc kéo dài (tăng lactate trong máu và dịch não tủy)
  • Hình ảnh học/nhãn khoa: tổn thương thân não và hạch nền (MRI), teo dây thần kinh thị giác, giảm thị lực và rối loạn vận động nhãn cầu (rung giật nhãn cầu, liệt cơ vận nhãn ngoài)
  • Tim và hô hấp: bệnh cơ tim, suy hô hấp (là nguyên nhân tử vong chính khi bệnh tiến triển)
• Yếu tố chẩn đoán (tóm tắt): Các triệu chứng thần kinh tiến triển, tăng lactate trong máu/dịch não tủy, tổn thương đặc trưng ở thân não và hạch nền (MRI), phát hiện mô bệnh học hoặc tiền sử cùng trứng (anh/chị/em ruột), cùng với xét nghiệm di truyền phân tử (xét nghiệm ty thể và các gen nhân liên quan).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Hiện chưa có phương pháp điều trị căn nguyên. Thực hiện phòng ngừa và kiểm soát triệu chứng, biến chứng, đồng thời áp dụng các phương pháp hỗ trợ và điều trị chuyển hóa khi có thể. Cần điều trị cá thể hóa theo kiểu gen và kiểu rối loạn chuyển hóa.
• Quản lý chuyển hóa
  • Nhiễm toan lactic: điều chỉnh tình trạng toan bằng cách dùng bicarbonate natri (sodium bicarbonate) hoặc citrate natri (sodium citrate).
  • Axit dichloroacetic (dichloroacetic acid): được sử dụng trong một số nghiên cứu nhằm làm giảm lactate, nhưng cần cân nhắc các tác dụng phụ như độc tính thần kinh (bệnh lý thần kinh ngoại biên) và những hạn chế khi sử dụng.
  • Coenzym và vitamin: sử dụng thiamine, riboflavin, coenzyme Q10, L-carnitine và các chất khác như điều trị hỗ trợ (hiệu quả khác nhau tùy từng bệnh nhân).
  • Chế độ ăn cho một số thiếu hụt nhất định: chế độ ăn nhiều chất béo, ít carbohydrate (chế độ ăn ketogenic/ketogenic diet) có thể được khuyến nghị cho bệnh nhân thiếu hụt pyruvate dehydrogenase (PDH).
• Kiểm soát triệu chứng thần kinh
  • Cơn động kinh (động kinh): sử dụng thuốc chống co giật dưới sự hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa thần kinh. Ở bệnh nhân mắc bệnh ty thể, khuyến cáo tránh sử dụng valproate do nguy cơ gây độc cho gan và làm nặng thêm rối loạn chuyển hóa.
  • Rối loạn trương lực cơ và vận động: có thể sử dụng liều thấp baclofen, benzhexol, gabapentin và các thuốc khác; có thể tiêm độc tố botulinum cho chứng co giật cơ khu trú. Vật lý trị liệu và hoạt động trị liệu giúp duy trì chức năng.
• Quản lý tim và hô hấp
  • Bệnh cơ tim: điều trị tại khoa tim mạch (như thuốc điều trị suy tim), đánh giá ghép tim khi cần.
  • Suy hô hấp: thông khí nhân tạo không xâm lấn/xâm lấn, phòng ngừa hít sặc (quản lý chế độ ăn và nuôi ăn qua ống thông dạ dày) và các biện pháp khác.
• Khác
  • Phòng ngừa nhiễm trùng, bao gồm tiêm chủng; quản lý dinh dưỡng và cân nhắc nuôi ăn qua ống thông dạ dày (PEG) do rối loạn nuốt.
  • Quản lý đa chuyên khoa định kỳ (thần kinh, tim mạch, dinh dưỡng, hô hấp, nhãn khoa, di truyền lâm sàng).
  • Tư vấn di truyền: tư vấn về nguy cơ tái phát trong gia đình và các lựa chọn chẩn đoán trước khi mang thai (như xét nghiệm di truyền phân tử, xét nghiệm phôi).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm ví dụ về vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi)

• Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị
  • Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Kết quả các xét nghiệm trước đây (MRI não, lactate trong máu và dịch não tủy, sinh thiết cơ/xét nghiệm mô bệnh học, xét nghiệm enzym chuỗi hô hấp, kết quả xét nghiệm di truyền)
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của cơn động kinh/triệu chứng (ghi chép về hình ảnh, sốt, bú, thay đổi giấc ngủ và các yếu tố khác)
  • Ghi chú về quá trình tăng trưởng (cân nặng, chiều cao), tình trạng bú (hoặc ăn uống), triệu chứng hô hấp (ngưng thở khi ngủ, khó thở)
• Các mục cần ưu tiên cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Nồng độ lactate gần đây trong máu và dịch não tủy, hình ảnh MRI mới nhất, báo cáo xét nghiệm di truyền
  • Hồ sơ xử trí cấp cứu khi bệnh trở nặng cấp tính (tiền sử nhập viện và điều trị nhiễm toan)

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Nếu hiện tại (hoặc con tôi) đã có kết quả xét nghiệm di truyền, đó là biến thể nào và biến thể này ảnh hưởng như thế nào đến tiên lượng?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc được kê đơn là gì, và cần lưu ý điều gì trong thời gian dùng thuốc?"
• "Khi cơn động kinh (hoặc tình trạng nhiễm toan lactic) trở nặng, phương pháp sơ cứu và tiêu chí đến bệnh viện là gì?"
• "Trong việc quản lý sinh hoạt và chế độ ăn (nhịn đói, bổ sung nước, hạn chế vận động và các yếu tố khác), cần đặc biệt lưu ý điều gì?"
• "Lịch theo dõi và xét nghiệm trong thời gian tới (lactate máu, MRI, xét nghiệm chức năng tim) sẽ như thế nào?"

Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Tỷ lệ heteroplasmy (tính không đồng nhất) của biến thể được xác định trong xét nghiệm di truyền là bao nhiêu? Giá trị này dự đoán như thế nào về biểu hiện triệu chứng và tiên lượng?"
• "Nếu xác định có một kiểu rối loạn chuyển hóa cụ thể (ví dụ: thiếu hụt PDH), chế độ ăn ketogenic hoặc chế độ ăn nhiều chất béo có giúp ích không? Hiệu quả kỳ vọng và nguy cơ khi áp dụng là gì?"