Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Đau vú (đau tuyến vú, Mastodynia) là cảm giác đau ở vú và tương đối thường gặp.
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh:
- Đau vú theo chu kỳ: Sự dao động nội tiết liên quan đến kinh nguyệt (mất cân bằng estrogen và progesterone) gây phù nề, cảm giác căng tức trong mô liên kết và tuyến vú, từ đó gây đau. Thường bắt đầu 7–10 ngày trước khi bắt đầu kinh và cải thiện khi bắt đầu kinh. Chủ yếu có tính hồi phục và xảy ra ở cả hai bên.
- Đau vú không theo chu kỳ: Có thể khu trú ở một vùng hoặc kéo dài, phát sinh do các nguyên nhân cấu trúc như nang, viêm vú, áp xe, chấn thương, khối u hoặc đau lan từ thành ngực, cổ, vai, hay do thuốc (thuốc nội tiết, một số thuốc tâm thần, v.v.).
- Triệu chứng chính: Đau nhức, căng tức, châm chích ở vú; có thể kèm theo khối u; đau ở cả hai bên hoặc một bên; có thể có đau lan đến vai, cánh tay hoặc lưng.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Trước tiên đánh giá nguyên nhân (hỏi bệnh, khám, chẩn đoán hình ảnh và sinh thiết khi cần), sau đó điều trị theo nguyên nhân. Nếu không có tổn thương thực thể đặc biệt, điều trị bảo tồn để giảm triệu chứng và theo dõi diễn tiến.
- Điều trị bảo tồn và không dùng thuốc:
- Mặc đồ lót nâng đỡ vừa vặn (kiểu áo tắm, áo ngực chuyên dụng), chườm ấm/chườm lạnh, điều chỉnh hoạt động
- Giảm caffeine (cà phê, ca cao, cola, v.v.), thực phẩm nhiều chất béo và chocolate; điều chỉnh lượng muối tiêu thụ (nhằm giảm phù nề)
- Kiểm soát cân nặng, hạn chế hút thuốc và uống rượu quá mức
- Điều trị bằng thuốc:
- Giảm đau: Sử dụng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs, ví dụ ibuprofen) trong thời gian ngắn
- Thuốc nội tiết (có chọn lọc): Cân nhắc khi triệu chứng nặng và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày. Các thuốc trước đây cho thấy hiệu quả đáng kể gồm danazol và tamoxifen, nhưng do tác dụng phụ (triệu chứng androgen, nguy cơ huyết khối, v.v.) nên cần sử dụng thận trọng theo đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
- Trong trường hợp đau liên quan đến tăng prolactin, có thể cân nhắc bromocriptine, v.v.
- Điều trị tại chỗ: Sử dụng kem/gel NSAID tại chỗ hoặc thuốc mỡ giảm đau (bằng chứng còn hạn chế).
- Thực phẩm bổ sung: Vitamin E, omega-3, dầu hoa anh thảo buổi tối, v.v. được một số người sử dụng thử, nhưng bằng chứng không nhất quán.
- Thủ thuật/phẫu thuật:
- Đối với nang có ý nghĩa lâm sàng (đặc biệt là nang gây đau), có thể cải thiện triệu chứng bằng dẫn lưu (chọc hút) dưới hướng dẫn siêu âm.
- Khi có tổn thương nghi ngờ (khối đặc), cần sinh thiết (chọc hút kim nhỏ hoặc sinh thiết lõi).
- Lưu ý và biến chứng:
- Nếu có đau khu trú, kéo dài ở một bên, khối cứng sờ thấy được, thay đổi da (đỏ, lõm), tiết dịch núm vú hoặc sưng hạch bạch huyết khu trú, cần nhanh chóng kiểm tra bổ sung (phân biệt với ung thư).
- Lưu ý các tác dụng phụ của điều trị (tác dụng phụ toàn thân của thuốc nội tiết, tương tác thuốc).
- Nếu trì hoãn đánh giá thích hợp, có thể làm chậm trễ chẩn đoán tổn thương ác tính.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang dùng gần đây (bao gồm thuốc kê đơn, OTC, thuốc Đông y và thực phẩm bổ sung)
- Ghi lại chu kỳ kinh nguyệt, ngày bắt đầu kinh và thời điểm xuất hiện đau (mối liên quan với kinh nguyệt)
- Vị trí đau (hai bên/một bên), tính chất (đau nhức, cảm giác như bị đâm, liên tục), mức độ (điểm đau), thời điểm bắt đầu và thời gian kéo dài
- Ảnh chụp những thay đổi ở vú liên quan đến cơn đau (khối u, đỏ, tiết dịch núm vú, v.v.) nếu có thể
- Bản sao kết quả các xét nghiệm vú trước đây (chụp X-quang tuyến vú, siêu âm, sinh thiết)
- Ví dụ câu hỏi về thông tin có thể cung cấp cho bác sĩ khi khám ngoại trú:
- "Cơn đau có liên quan như thế nào với kinh nguyệt? Tôi nên ghi lại sự khác biệt trước và sau kỳ kinh như thế nào?"
- "Thuốc (hoặc thực phẩm bổ sung) tôi đang dùng có thể ảnh hưởng đến cơn đau không?"
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- "Nguyên nhân có khả năng nhất gây ra cơn đau của tôi là gì?"
- "Tôi có cần làm thêm xét nghiệm (chụp X-quang tuyến vú, siêu âm, sinh thiết) không? Khi nào là thời điểm cần thực hiện?"
- "Hiệu quả và tác dụng phụ của thuốc dự định kê là gì, và tôi cần dùng thuốc trong bao lâu?"
- "Để giảm đau, tôi nên ưu tiên thay đổi điểm nào trong lối sống?"
- "Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc nặng hơn, khi nào tôi nên tái khám?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- "Cơn đau của tôi có liên quan rõ ràng với kinh nguyệt và thuộc loại đau theo chu kỳ không, hay là đau không theo chu kỳ? Nếu là đau không theo chu kỳ, bác sĩ khuyến nghị làm thêm xét nghiệm nào?"
- "Tôi có một khối u sờ thấy được; ở thời điểm hiện tại, nên ưu tiên chụp X-quang tuyến vú/siêu âm hay sinh thiết?"
(Lưu ý: Thông tin trên đây là thông tin y khoa chung; việc chẩn đoán và điều trị cá nhân cần được quyết định sau khi trao đổi với bác sĩ chuyên khoa.)