Tiểu máu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Tiểu máu là tình trạng có hồng cầu bất thường lẫn trong nước tiểu, được chia thành tiểu máu đại thể (gross hematuria), có thể nhìn thấy bằng mắt thường, và tiểu máu vi thể (microscopic hematuria), chỉ phát hiện được bằng kính hiển vi.
• Sinh lý bệnh:
  • Khi xảy ra xuất huyết ở đường tiết niệu (thận, niệu quản, bàng quang, niệu đạo) hoặc cầu thận (tiểu máu cầu thận), hồng cầu sẽ lẫn vào nước tiểu.
  • Xuất huyết cầu thận có thể đi kèm trụ hồng cầu (RBC casts), protein niệu nhiều và các triệu chứng toàn thân (phù, tăng huyết áp, v.v.).
  • Xuất huyết không do cầu thận (có nguồn gốc từ đường tiết niệu trên hoặc dưới) liên quan đến đau, các triệu chứng khi đi tiểu và hình thành cục máu đông do máu đông lại.
• Nguyên nhân chính (bao gồm thứ tự ưu tiên):
  • Nhiễm trùng đường tiết niệu (viêm bể thận, viêm bàng quang)
  • Sỏi đường tiết niệu (sỏi thận, sỏi niệu quản)
  • Khối u (ung thư bàng quang, ung thư bể thận và niệu quản, ung thư thận, ung thư tuyến tiền liệt)
  • Bệnh cầu thận (ví dụ: bệnh thận IgA, hội chứng Alport, viêm cầu thận cấp)
  • Chấn thương (tổn thương đường tiết niệu)
  • Thuốc (thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, một số thuốc kháng sinh, v.v.)
  • Bệnh xuất huyết toàn thân (rối loạn đông máu, giảm tiểu cầu, v.v.) và do vận động (sau khi vận động nặng)
• Triệu chứng chính:
  • Thay đổi màu nước tiểu (đỏ tươi, hồng, màu cola), đau khi đi tiểu (tiểu buốt), tiểu nhiều lần, đau vùng hông/lưng (sỏi, viêm bể thận), sốt (nhiễm trùng), phù chi dưới, tăng huyết áp, protein niệu (nguyên nhân do cầu thận)
  • Nếu hình thành cục máu đông trong nước tiểu, có thể gây rối loạn tiểu tiện (bí tiểu)

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Ưu tiên điều trị nguyên nhân. Tùy theo nguyên nhân, có thể áp dụng điều trị bằng thuốc, thủ thuật, phẫu thuật hoặc điều trị bảo tồn.
• Điều trị bằng thuốc:
  • Nhiễm trùng: dùng kháng sinh thích hợp (cân nhắc kết quả nuôi cấy và tình trạng kháng thuốc)
  • Viêm cầu thận (do miễn dịch): steroid, thuốc ức chế miễn dịch (tùy dạng bệnh), sử dụng thuốc ức chế ACE/ARB để giảm protein niệu
  • Khi nguyên nhân của tình trạng xuất huyết là bất thường đông máu: bổ sung yếu tố đông máu, bổ sung tiểu cầu, v.v.
• Thủ thuật/phẫu thuật:
  • Sỏi đường tiết niệu: tán sỏi ngoài cơ thể (ESWL), lấy sỏi qua nội soi niệu quản, v.v.
  • Ung thư bàng quang: cắt u bàng quang qua niệu đạo (TURBT), khi cần có thể cắt bàng quang và điều trị hóa trị
  • Khối u thận: cắt thận bán phần hoặc cắt thận
  • Bí tiểu do chảy máu trong bàng quang: đặt ống thông và xử trí cấp cứu
• Điều trị bảo tồn và hỗ trợ:
  • Bù dịch, nghỉ ngơi, kiểm soát đau
  • Nếu đang dùng thuốc chống đông máu, cần trao đổi với bác sĩ điều trị để điều chỉnh (cân nhắc ngừng thuốc, giảm liều hoặc thay thế bằng phương pháp điều trị khác)
• Quản lý sinh hoạt và lưu ý:
  • Tránh vận động quá sức (để phòng tiểu máu do vận động)
  • Người hút thuốc được khuyến cáo cai thuốc vì hút thuốc làm tăng nguy cơ ung thư bàng quang
  • Thận trọng với các thuốc có thể ảnh hưởng đến thận như NSAIDs
  • Theo dõi màu nước tiểu, tần suất đi tiểu, cơn đau, sốt và đến cơ sở y tế ngay khi tình trạng nặng hơn
• Nguy cơ biến chứng:
  • Bí tiểu (rối loạn tiểu tiện do cục máu đông), thiếu máu, nhiễm trùng nặng hơn, suy thận mạn hoặc ung thư tiến triển tùy theo bệnh lý nguyên nhân

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi gợi ý)

• Vật dụng nên mang theo:
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, thuốc chống viêm không steroid, v.v.)
  • Tiền sử bệnh (bệnh thận, nhiễm trùng đường tiết niệu, tiền sử ung thư, v.v.)
  • Tiền sử hút thuốc, tình trạng phơi nhiễm với các chất gây ung thư trong nghề nghiệp (thuốc nhuộm, hóa chất)
  • Gần đây có bị chấn thương, vận động nặng hay không và thời điểm bắt đầu kỳ kinh (ở nữ giới)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm máu, siêu âm thận/CT gần đây, v.v.)
  • Ảnh chụp nước tiểu (nếu có thể), ghi lại màu nước tiểu, thời điểm bắt đầu chảy máu, tính liên tục và các triệu chứng liên quan (đau, sốt, v.v.)
• Ví dụ về ghi chép triệu chứng cần trình bày với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Tiểu máu bắt đầu từ khi nào? Liên tục hay từng đợt?
  • Có thấy cục máu đông trong nước tiểu không? Có kèm đau, sốt hoặc bất thường khi đi tiểu không?
  • Gần đây có bắt đầu dùng thuốc mới, thực hiện thủ thuật, bị chấn thương hoặc vận động mạnh không?
• Thông tin hữu ích trước khi xét nghiệm:
  • Kết quả nuôi cấy nước tiểu gần đây (nếu có), kết quả chẩn đoán hình ảnh gần đây (CT, siêu âm)

Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Nguyên nhân nào có khả năng cao nhất gây ra tình trạng tiểu máu này?"
• "Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào (nuôi cấy nước tiểu, CT, nội soi bàng quang, v.v.)?"
• "Các thuốc được kê đơn có tác dụng phụ gì và cần lưu ý gì khi dùng?"
• "Tôi có cần ngừng thuốc chống đông máu đang dùng không? Những nguy cơ là gì?"
• "Tiên lượng như thế nào và từ khi nào có thể xem là trở lại bình thường?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi là người hút thuốc và bị tiểu máu đại thể. Có nhất thiết phải kiểm tra ung thư bàng quang (hoặc ung thư đường tiết niệu) không? Tôi cần làm xét nghiệm gì và khi nào?"
• "Tôi chỉ bị tiểu máu vi thể, không đau và không sốt. Chỉ theo dõi có được không? Cần thực hiện kiểm tra theo dõi định kỳ (xét nghiệm nước tiểu, siêu âm) với khoảng cách bao lâu một lần?"

(Lưu ý: Xét nghiệm và điều trị sẽ khác nhau tùy theo tình trạng của từng người. Nếu bị chảy máu cấp tính với lượng nhiều, bí tiểu, đau dữ dội, huyết động không ổn định hoặc sốt cao, cần lập tức đến khám cấp cứu.)