Hội chứng Alport

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Nhóm bệnh thận di truyền phát sinh do bất thường cấu trúc của màng đáy (đặc biệt là màng đáy cầu thận, màng đáy của ốc tai ở tai trong và màng đáy quanh võng mạc·thể thủy tinh) do bất thường ở các gen collagen type IV (alpha-3,4,5). Thể liên kết nhiễm sắc thể X (COL4A5) là phổ biến nhất; ngoài ra còn có thể lặn·trội trên nhiễm sắc thể thường (COL4A3/COL4A4), nhưng hiếm gặp.
• Sinh lý bệnh: Tổng hợp collagen type IV bất thường → màng đáy cầu thận bị mỏng đi, dày lên·phân lớp (dạng đan rổ, basket-weave) và xuất hiện các bất thường cấu trúc khác → rối loạn lọc cầu thận và xơ hóa tiến triển, dẫn đến suy thận mạn. Bất thường màng đáy ở tai trong·nhãn cầu gây điếc thần kinh giác quan, lồi hình nón của mặt trước thể thủy tinh (anterior lenticonus) và thay đổi quanh võng mạc.
• Triệu chứng chính
  • Tiểu máu: Bắt đầu từ thời thơ ấu dưới dạng tiểu máu vi thể hoặc đại thể (dấu hiệu ban đầu thường gặp nhất).
  • Tiểu đạm và biểu hiện hội chứng thận hư (tiến triển theo tuổi).
  • Suy giảm chức năng thận tiến triển → tiến triển thành suy thận mạn (ESRD) (đặc biệt nhanh ở nam giới mắc thể liên kết nhiễm sắc thể X).
  • Điếc thần kinh giác quan: Thường bắt đầu từ thời thơ ấu~tuổi thiếu niên và tiến triển nặng dần.
  • Biểu hiện nhãn khoa: anterior lenticonus (biến dạng hình nón của mặt trước thể thủy tinh), các đốm quanh hoàng điểm (perimacular flecks), v.v. (ít gặp hơn so với điếc).

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: Bảo tồn chức năng thận và kiểm soát biến chứng (tuy nhiên, điều trị di truyền căn nguyên hiện chưa được xác lập như một phương pháp điều trị tiêu chuẩn).
• Điều trị bằng thuốc
  • Thuốc ức chế RAAS (thuốc ức chế ACE hoặc ARB): Phương pháp điều trị cốt lõi nhờ tác dụng giảm tiểu đạm và bảo tồn chức năng thận. Cân nhắc bắt đầu sớm nếu có tiểu đạm hoặc kèm tăng huyết áp.
  • Kiểm soát huyết áp: Mục tiêu khuyến nghị khác nhau tùy tình trạng bệnh nhân, vì vậy cần trao đổi với bác sĩ điều trị.
  • Điều trị triệu chứng·biến chứng: Điều trị liên quan đến CKD như tăng kali máu·thiếu máu.
• Thủ thuật/phẫu thuật
  • Ở giai đoạn suy thận mạn, có thể lọc máu hoặc ghép thận (cần dùng thuốc ức chế miễn dịch sau ghép).
  • Sau ghép, trong một số trường hợp hiếm gặp có thể xảy ra suy giảm chức năng thận cấp liên quan đến kháng thể kháng màng đáy (anti-GBM), vì vậy cần theo dõi.
• Hỗ trợ·quản lý lối sống
  • Ăn nhạt và điều chỉnh lượng protein phù hợp (tùy tình trạng chức năng thận).
  • Tránh mất nước·thuốc độc thận (ví dụ: một số loại kháng sinh, NSAIDs, v.v.).
  • Khám thính lực định kỳ (đo thính lực) và khám nhãn khoa (kiểm tra thể thủy tinh·võng mạc).
  • Xác định tiền sử gia đình và tư vấn di truyền (khuyến nghị tầm soát các thành viên gia đình).
• Khác
  • Có thể cân nhắc tham gia nghiên cứu lâm sàng (liệu pháp gen·thuốc mới, v.v.) (trao đổi với bác sĩ điều trị).
• Lưu ý (điểm cần chú ý và nguy cơ biến chứng, tự chăm sóc)
  • Tránh các thuốc độc thận như NSAIDs vì có thể thúc đẩy tình trạng suy giảm chức năng thận.
  • Cần điều chỉnh liên quan đến chức năng thận·thuốc (đặc biệt là thuốc ức chế RAAS) trước khi nhiễm trùng·phẫu thuật.
  • Nếu có kế hoạch mang thai, cần tư vấn dựa trên tình trạng thận·kết quả di truyền (người nữ mang gen cũng có thể bị suy giảm chức năng thận).
  • Theo dõi tiến triển thông qua các xét nghiệm định kỳ (nước tiểu, huyết áp, xét nghiệm máu, thính lực·nhãn khoa).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (những thứ cần mang theo)
  • Danh sách thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm nước tiểu, protein·creatinin niệu, kết quả soi nước tiểu bằng kính hiển vi)
  • Báo cáo sinh thiết thận trước đây (nếu có) và kết quả xét nghiệm di truyền (nếu có)
  • Thông tin tiền sử gia đình (tiền sử bệnh của các thành viên gia đình như tiểu máu·điếc·suy thận mạn·ghép thận, v.v.)
  • Kết quả kiểm tra thính lực·nhãn khoa gần đây (nếu có thể)
  • Nhật ký triệu chứng (thời điểm·tần suất xuất hiện tiểu máu, thay đổi màu sắc, thời điểm thính lực xấu đi, thay đổi thị lực, v.v.)
• Những mục cần xác nhận trước khi đến khám ngoại trú
  • Số đo huyết áp gần đây (bản ghi đo tại nhà)
  • Có hay không thay đổi màu nước tiểu hoặc phù
  • Có đang dùng thuốc lợi tiểu·thuốc hạ huyết áp·thuốc chống đông hay không
• Ví dụ câu hỏi để chuẩn bị tự hỏi tại buổi khám ngoại trú (có thể sử dụng ngay trong lúc khám)
  • “Dựa trên kết quả xét nghiệm nước tiểu·huyết áp hiện tại, tôi có nên bắt đầu dùng thuốc ức chế RAAS (ACEi/ARB) không?”
  • “Có khuyến nghị xét nghiệm di truyền không, và kết quả có ý nghĩa gì đối với gia đình?”
  • “Nếu chức năng thận bắt đầu suy giảm, tôi cần xét nghiệm với tần suất như thế nào?”

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của thuốc này (ví dụ: thuốc ức chế ACE/ARB) là gì, và tôi cần xử trí như thế nào nếu xảy ra tác dụng phụ?
• Với tình trạng của tôi, thay đổi lối sống nào là quan trọng nhất để làm chậm sự xấu đi của chức năng thận?
• Theo bác sĩ, khi nào trên lâm sàng cần ghép thận, và sau ghép cần đặc biệt lưu ý những gì?
• Bác sĩ có khuyến nghị tầm soát cho các thành viên gia đình (xét nghiệm di truyền/xét nghiệm nước tiểu) không? Nếu có, nên tiến hành cho ai trước?

Ví dụ câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Khi có kết quả xét nghiệm di truyền của tôi (hoặc gia đình), bác sĩ khuyến nghị con cái·anh chị em ruột nên làm xét nghiệm gì và vào thời điểm nào?
• Hiện tại tình trạng tiểu đạm nhẹ, vậy thời điểm tối ưu để bắt đầu dùng thuốc ức chế RAAS là khi nào? (Hỏi về tiêu chí bắt đầu·mức tiểu đạm/mục tiêu huyết áp, v.v.)