Sỏi niệu quản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Sỏi niệu quản là tình trạng các tinh thể (sỏi) trong nước tiểu được hình thành ở thận bị mắc kẹt hoặc di chuyển trong niệu quản, ống nối từ bể thận đến bàng quang.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Khi nước tiểu bị cô đặc hoặc nồng độ của một số chất (canxi, oxalat, axit uric, v.v.) tăng cao, các tinh thể hình thành, lưu lại trong đường tiết niệu và trở thành sỏi. Các yếu tố nguy cơ gồm uống không đủ nước, chế độ ăn nhiều muối·nhiều protein, một số rối loạn chuyển hóa (tăng calci niệu, tăng uric niệu, v.v.), tiền sử gia đình và môi trường nóng (mất nước).
• Triệu chứng chính: Đau dữ dội vùng mạn sườn (vùng niệu quản), đau lan (nam giới: bụng dưới·tinh hoàn·bìu, nữ giới: âm hộ), tiểu máu, buồn nôn·nôn, tiểu nhiều lần·đau khi tiểu, cảm giác chướng bụng. Nếu kèm sốt hoặc rét run, cần nghi ngờ nhiễm trùng đường tiết niệu (có nguy cơ nhiễm khuẩn huyết).

Phương pháp điều trị

• Điều trị giai đoạn cấp tính
  • Kiểm soát cơn đau: thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) là lựa chọn đầu tay; khi cần có thể phối hợp thuốc giảm đau ngắn hạn (theo đơn của bác sĩ).
  • Khi kèm nhiễm trùng: sử dụng thuốc kháng sinh dựa trên kết quả xét nghiệm và nuôi cấy nước tiểu. Khi vừa tắc nghẽn đường tiết niệu vừa nhiễm trùng, cần dẫn lưu cấp cứu (đặt stent hoặc dẫn lưu bể thận).
• Thúc đẩy tống sỏi (điều trị bảo tồn)
  • Theo dõi khả năng tự tống sỏi: Có thể chờ sỏi tự đào thải tùy theo kích thước và vị trí của sỏi (sỏi càng nhỏ càng dễ được đào thải). Khuyến nghị uống đủ nước và có thể sử dụng thuốc hỗ trợ tống sỏi như thuốc chẹn alpha (ví dụ: tamsulosin) theo đánh giá của nhân viên y tế.
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Tán sỏi ngoài cơ thể bằng sóng xung kích (ESWL): Dùng sóng xung kích từ bên ngoài để phá sỏi, thúc đẩy sỏi tự đào thải. Chỉ định tùy theo kích thước, vị trí và thành phần của sỏi.
  • Tán sỏi bằng laser và lấy mảnh sỏi qua nội soi niệu quản: Dùng ống nội soi nhỏ để trực tiếp phá và lấy sỏi trong niệu quản.
  • Tán sỏi thận qua da (PCNL): Áp dụng khi có sỏi thận lớn hoặc khó tiếp cận niệu quản.
  • Đặt stent niệu quản: Nhằm giảm tắc nghẽn đường tiết niệu hoặc dẫn lưu ngay khi có nhiễm trùng.
  • Phẫu thuật mổ mở/nội soi ổ bụng: Hiếm khi cần thiết.
• Quản lý lối sống và thuốc dự phòng
  • Uống đủ nước (mục tiêu lượng nước tiểu mỗi ngày khoảng 2–2,5 L, có thể khác nhau tùy từng người).
  • Điều chỉnh chế độ ăn: Hạn chế muối, hạn chế ăn quá nhiều protein động vật, tránh ăn quá nhiều thực phẩm giàu oxalat (rau bina·sô-cô-la·các loại hạt, v.v.), khuyến nghị bổ sung canxi trong chế độ ăn ở mức phù hợp (hạn chế canxi quá mức có thể làm tăng nguy cơ). Nếu nghi ngờ sỏi axit uric, hạn chế purin.
  • Điều trị bằng thuốc: Nếu sỏi tái phát hoặc xác định có rối loạn chuyển hóa cụ thể, bác sĩ sẽ kê đơn (ví dụ: thuốc tăng đào thải axit uric hoặc thuốc hạ axit uric, thuốc giảm đào thải canxi, bổ sung citrate, v.v.).
• Lưu ý
  • Khi sốt cao, rét run, nôn nhiều, gần như không tiểu được hoặc nghi ngờ suy giảm chức năng thận cấp tính, cần đến khám cấp cứu ngay.
  • Việc chẩn đoán·điều trị trong thai kỳ sẽ lựa chọn phương pháp chẩn đoán hình ảnh và điều trị có cân nhắc đến sự an toàn của mẹ và thai nhi (điều chỉnh sang phương pháp tương đối an toàn).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng/thông tin cần chuẩn bị và cung cấp
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung) và tiền sử dị ứng
  • Tiền sử bệnh: tiền sử sỏi đường tiết niệu, tiền sử phẫu thuật, bệnh thận, bệnh gút, v.v.
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có thể, tài liệu hình ảnh (DICOM/CD) hoặc phiếu xét nghiệm) — kết quả CT bụng, X-quang hệ tiết niệu thường quy, xét nghiệm nước tiểu và xét nghiệm máu
  • Ghi chép triệu chứng: thời điểm bắt đầu đau, vị trí·mức độ đau và có lan hay không, có tiểu máu hay không, có sốt·rét run·nôn hay không, thay đổi lượng nước tiểu
  • Thông tin về lối sống: lượng nước uống thường ngày, thói quen ăn uống (lượng protein·muối), nghề nghiệp (làm việc ngoài trời, v.v.)
• Các mục cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
  • Kết quả xét nghiệm nước tiểu gần đây (có bạch cầu mủ·tiểu máu·vi khuẩn niệu hay không), kết quả nuôi cấy nước tiểu (nếu có)
  • Nếu từng bị sỏi, kết quả phân tích sỏi (nếu có)
• Các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • CT bụng không tiêm thuốc cản quang (độ nhạy·độ đặc hiệu tương đối cao), siêu âm đường tiết niệu (kiểm tra tình trạng ứ nước thận), xét nghiệm nước tiểu·xét nghiệm máu, khi cần có thể xét nghiệm nước tiểu 24 giờ (đối với sỏi tái phát)

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Hiện tại sỏi có kích thước và vị trí như thế nào, khả năng tự đào thải là bao nhiêu?"
• "Các loại thuốc tôi đang dùng (hoặc bệnh tôi đang mắc) có ảnh hưởng đến việc điều trị hoặc đào thải sỏi không?"
• "Bác sĩ khuyến nghị những thói quen sinh hoạt và điều chỉnh chế độ ăn nào để giảm tái phát?"

Ví dụ các câu hỏi tùy theo bệnh

• "Có thể xác định thành phần của sỏi (canxi, axit uric, struvite, v.v.) không? Nếu xác định được thì thuốc dự phòng hoặc khuyến nghị về chế độ ăn có thay đổi không?"
• "Dựa trên cơn đau hiện tại và kết quả xét nghiệm nước tiểu, khả năng cần thực hiện thủ thuật cấp cứu (đặt stent, nội soi niệu quản, v.v.) có cao không?"

(Tham khảo) Triệu chứng cấp cứu: Khi xuất hiện sốt cao·rét run, hạ huyết áp·suy giảm ý thức, không thể tiểu·lượng nước tiểu giảm đột ngột, không thể kiểm soát cơn đau, v.v., khuyến nghị đến phòng cấp cứu ngay.