Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Hẹp động mạch thận là tình trạng động mạch thận, mạch máu cung cấp máu từ động mạch chủ đến thận, bị hẹp làm giảm lưu lượng máu đến thận.
- Nguyên nhân chính
- Người trung niên và cao tuổi: xơ vữa động mạch (atherosclerosis) là nguyên nhân thường gặp nhất (các yếu tố nguy cơ gồm hút thuốc, tuổi cao, tiểu đường, rối loạn lipid máu, v.v.).
- Người trẻ (đặc biệt là phụ nữ): loạn sản xơ cơ (fibromuscular dysplasia, FMD).
- Tóm tắt sinh lý bệnh: giảm tưới máu thận → tăng tiết renin từ thận → hoạt hóa hệ renin–angiotensin–aldosterone → tăng huyết áp thứ phát và thay đổi dịch cơ thể, điện giải. Giảm tưới máu kéo dài có thể gây suy giảm chức năng thận và teo thận.
- Triệu chứng chính: tăng huyết áp (đặc biệt khi tuổi khởi phát bất thường hoặc tăng huyết áp kháng trị), giảm lượng nước tiểu, mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn, thiếu máu, triệu chứng suy thận, khó thở khi vận động, co giật, v.v.
Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn, thuốc, thủ thuật/phẫu thuật, quản lý lối sống và lưu ý)
- Điều trị bằng thuốc
- Kiểm soát huyết áp: sử dụng thuốc chẹn kênh canxi, thuốc chẹn beta, thuốc lợi tiểu, v.v.
- Thận trọng khi sử dụng thuốc ức chế ACE (ví dụ: captopril) hoặc ARB: trong trường hợp hẹp động mạch thận hai bên nghiêm trọng hoặc chỉ có một thận, thuốc có thể gây suy giảm cấp tính chức năng thận, vì vậy cần theo dõi chức năng thận (creatinine) và điện giải trước và sau khi sử dụng.
- Khi nguyên nhân là xơ vữa động mạch, cân nhắc sử dụng statin và thuốc chống kết tập tiểu cầu (nhằm quản lý nguy cơ tim mạch).
- Điều trị tái tưới máu
- Nong mạch máu qua da (PTA; balloon angioplasty) ± đặt stent: đặc biệt có hiệu quả trong loạn sản xơ cơ (có thể chữa khỏi tăng huyết áp ở một số bệnh nhân). Đối với tổn thương do xơ vữa động mạch, thường kết hợp đặt stent.
- Tái thông mạch bằng phẫu thuật (như phẫu thuật bắc cầu mạch máu): cân nhắc khi giải phẫu phù hợp hoặc khi thủ thuật thất bại/không phù hợp.
- Quản lý trước và sau thủ thuật
- Trước thủ thuật, kiểm tra chức năng thận và lượng nước tiểu; khi sử dụng thuốc cản quang, thực hiện các biện pháp phòng ngừa độc tính trên thận (như bù dịch).
- Sau thủ thuật cần phòng ngừa huyết khối trong stent và theo dõi huyết áp.
- Quản lý lối sống và phòng ngừa
- Quản lý các yếu tố nguy cơ tim mạch như ngừng hút thuốc, kiểm soát đường huyết và lipid, kiểm soát cân nặng, tập thể dục thường xuyên, ăn chế độ ít muối, v.v.
- Lưu ý và nguy cơ biến chứng
- Nếu không điều trị, tăng nguy cơ biến chứng tim mạch như đột quỵ, bệnh động mạch vành, suy tim, bệnh võng mạc do tăng huyết áp do tăng huyết áp không kiểm soát.
- Khi tái tưới máu, có thể xảy ra chảy máu, tổn thương mạch máu, tổn thương thận do thuốc cản quang và tái hẹp stent.
- Khi sử dụng thuốc ức chế ACE/ARB, có khả năng chức năng thận xấu đi — cần theo dõi chức năng thận và kali khi bắt đầu hoặc tăng liều.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị, mục cần xác nhận và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và tài liệu có thể nộp
- Danh sách tất cả các loại thuốc đang sử dụng (bao gồm cách dùng và liều lượng), đơn thuốc đã dùng gần đây hoặc vỏ lọ thuốc
- Kết quả xét nghiệm trước đây (xét nghiệm máu—creatinine, điện giải, lipid, đường huyết, xét nghiệm nước tiểu), tài liệu hình ảnh trước đây (CT bụng, siêu âm, chụp mạch thận, v.v.) — nếu có thể, mang bản gốc hoặc CD
- Ghi chép huyết áp (huyết áp tại nhà và tại bệnh viện), ghi chú về thời điểm và diễn tiến của triệu chứng (thay đổi lượng nước tiểu, mệt mỏi, té ngã/ngất, v.v.)
- Tình trạng dị ứng (đặc biệt là dị ứng thuốc cản quang) và khả năng mang thai
- Các mục được ghi nhận và đo tại phòng khám ngoại trú
- Huyết áp và nhịp tim hiện tại, cân nặng, thay đổi lượng nước tiểu, chức năng thận (kết quả xét nghiệm gần đây)
- Thông tin nên cho bác sĩ xem trước khi khám ngoại trú
- Tuổi bắt đầu bị tăng huyết áp, tình trạng có kiểm soát được bằng thuốc hay không (nếu là tăng huyết áp kháng trị, đã dùng loại thuốc nào với liều lượng bao nhiêu), các bệnh đi kèm (tiểu đường, rối loạn lipid máu, bệnh tim mạch)
Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ thường gặp của thuốc này (thuốc hạ huyết áp hiện đang dùng) là gì?
- Tôi cần kiểm tra chức năng thận (hoặc nồng độ creatinine) với tần suất như thế nào?
- Trong lối sống, có điều gì đặc biệt cần tránh hoặc thay đổi được khuyến nghị không?
- Ưu điểm, nhược điểm và khả năng thành công của tái tưới máu (nong bóng/đặt stent) như thế nào?
- Nguy cơ tái phát (tái hẹp) và kế hoạch theo dõi, kiểm tra như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh
- Xét đến trường hợp của tôi (tuổi, phát hiện trên hình ảnh, bệnh nền), có khuyến nghị thực hiện thủ thuật (nong mạch/đặt stent) không, hay trước tiên kiểm soát bằng điều trị bằng thuốc?
- Nếu sử dụng thuốc ức chế ACE/ARB, có nguy cơ chức năng thận xấu đi không? Nếu sử dụng, cần thực hiện những xét nghiệm và theo dõi nào?
(Khi đi khám, nếu sắp xếp các câu hỏi trên theo thứ tự ưu tiên, việc tư vấn sẽ hiệu quả hơn.)