Viêm bể thận cấp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Nhiễm khuẩn cấp tính do vi khuẩn ở đường tiết niệu trên (thận·bể thận), xảy ra do nhiễm khuẩn ngược dòng từ bàng quang hoặc niệu đạo, hoặc hiếm hơn là do lây lan theo đường máu.
• Nguyên nhân chính: Escherichia coli (E. coli) là tác nhân thường gặp nhất. Ngoài ra, các vi khuẩn gram âm khác và vi khuẩn kháng kháng sinh cũng đang có xu hướng gia tăng.
• Sinh lý bệnh: Nhiễm khuẩn đường tiết niệu dưới → do trào ngược đường tiết niệu (trào ngược bàng quang-niệu quản), tắc nghẽn đường tiết niệu, đặt ống thông niệu đạo, vi khuẩn đi lên bể thận và gây viêm; trong trường hợp nặng có thể xảy ra tổn thương nhu mô thận, áp xe, lan truyền theo đường máu (nhiễm khuẩn huyết).
• Triệu chứng chính: Sốt, ớn lạnh, đau hông·đau lưng (đau khi ấn góc sườn-cột sống), tiểu buốt·tiểu nhiều lần·tiểu gấp·cảm giác tiểu không hết, buồn nôn·nôn, mệt mỏi toàn thân và đau cơ. Trẻ em·người cao tuổi thường có các triệu chứng không đặc hiệu, nhưng sốt cao·chán ăn·nôn cũng thường gặp.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Trường hợp nhẹ·không biến chứng được điều trị ngoại trú bằng kháng sinh đường uống (kháng sinh kinh nghiệm ban đầu → thay đổi tùy theo kết quả nuôi cấy). Trường hợp nặng·có biến chứng (sốt cao·hạ huyết áp·dấu hiệu nhiễm khuẩn huyết, mất nước, mang thai, suy giảm chức năng thận, tắc nghẽn đường tiết niệu, v.v.) cần nhập viện để dùng kháng sinh tiêm tĩnh mạch và điều trị hỗ trợ.
• Kháng sinh kinh nghiệm (lựa chọn tùy theo tỷ lệ kháng thuốc tại địa phương):
  • Điều trị ngoại trú trường hợp nhẹ: Nhóm quinolone (levofloxacin, ciprofloxacin) hoặc TMP-SMX (cần xác nhận độ nhạy), tại một số khu vực sử dụng nhóm beta-lactam (nhóm ampicillin/nhóm cephalosporin).
  • Nhập viện·trường hợp nặng: Kháng sinh tiêm tĩnh mạch phổ rộng như cephalosporin thế hệ 3 (ví dụ: ceftriaxone), piperacillin-tazobactam, carbapenem (khi nghi ngờ vi khuẩn kháng thuốc), v.v.
• Thời gian điều trị: Thông thường 7–14 ngày (7 ngày đối với trường hợp nhẹ, kéo dài hơn trong trường hợp nặng hoặc có biến chứng). Trong trường hợp áp xe thận, có thể cần dùng kháng sinh đến 4–6 tuần sau khi dẫn lưu.
• Điều trị khác·điều trị hỗ trợ: Uống đủ nước, hạ sốt·giảm đau (như acetaminophen), theo dõi điện giải·huyết động, nếu có tắc nghẽn đường tiết niệu cần dẫn lưu (đặt stent niệu quản·mở thận ra da).
• Lưu ý và tự chăm sóc
  • Dùng kháng sinh theo chỉ định của bác sĩ trong khoảng thời gian đã được quy định. Không tự ý ngừng thuốc dù triệu chứng đã cải thiện.
  • Nếu gần đây đã dùng kháng sinh hoặc tỷ lệ kháng thuốc tại địa phương cao, việc lựa chọn điều trị kinh nghiệm trước khi có kết quả nuôi cấy sẽ bị ảnh hưởng.
  • Trong thai kỳ: Chống chỉ định nhóm quinolone, TMP-SMX bị hạn chế trong một số giai đoạn nhất định của thai kỳ → ưu tiên nhóm beta-lactam.
  • Nguy cơ biến chứng: Có thể xảy ra áp xe thận, nhiễm khuẩn huyết, tổn thương thận mạn tính (sẹo thận) khi nhiễm trùng tái phát. Ở trẻ em, nếu có trào ngược bàng quang-niệu quản·tắc nghẽn đường tiết niệu, nguy cơ tổn thương thận sẽ tăng.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị/mang theo
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung) và tiền sử dị ứng
  • Bản sao kết quả xét nghiệm nước tiểu·nuôi cấy·xét nghiệm máu·chẩn đoán hình ảnh (siêu âm/CT) gần đây nếu có
  • Ghi lại thời điểm bắt đầu và diễn biến của triệu chứng (mức độ sốt, thay đổi khi đi tiểu, có nôn·mất nước hay không)
  • Khả năng mang thai/tình trạng mang thai, tiền sử bệnh tiểu đường·suy giảm miễn dịch·dị tật đường tiết niệu, v.v.
• Hướng dẫn về các xét nghiệm có thể được thực hiện khi khám ngoại trú
  • Xét nghiệm nước tiểu (cặn lắng nước tiểu), nuôi cấy nước tiểu, xét nghiệm máu khi cần (bao gồm cấy máu), xét nghiệm chức năng thận, siêu âm bụng·thận (khi nghi ngờ biến chứng)
• Lưu ý trước khi khám ngoại trú
  • Nếu đang dùng kháng sinh, hãy ghi lại ngày bắt đầu dùng và tên thuốc. Việc đang dùng thuốc có thể ảnh hưởng đến kết quả xét nghiệm (đặc biệt là nuôi cấy).
• Ví dụ câu hỏi hữu ích cho bệnh nhân (bao gồm các vấn đề nên hỏi bác sĩ trước)
  • Dựa trên các triệu chứng, tôi có cần nhập viện không? Khi nào tôi cần đến phòng cấp cứu?
  • Các tác dụng phụ dự kiến của kháng sinh được kê ban đầu và những điều cần lưu ý khi dùng thuốc là gì?

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Các tác dụng phụ chính của kháng sinh này là gì và tôi cần xử trí thế nào nếu xảy ra tác dụng phụ?
• Trường hợp của tôi có cần điều trị nội trú không? Tiêu chí nhập viện là gì?
• Thời gian điều trị sẽ kéo dài bao lâu? Sau điều trị có cần xét nghiệm bổ sung (xét nghiệm nước tiểu·chẩn đoán hình ảnh theo dõi) không?
• Tôi cần thay đổi gì trong lối sống để giảm nguy cơ tái phát?
• Nếu đang mang thai, loại kháng sinh nào an toàn?
• Nếu kết quả nuôi cấy cho thấy vi khuẩn kháng thuốc, kế hoạch điều trị tiếp theo sẽ như thế nào?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Nếu đang mang thai: "Tôi đang mang thai (hoặc có khả năng mang thai), loại kháng sinh và phương pháp điều trị nào an toàn và được khuyến nghị?"
• Nếu có bất thường về giải phẫu đường tiết niệu hoặc nhiễm trùng tái phát: "Tôi bị viêm bể thận tái phát, có cần làm xét nghiệm trào ngược bàng quang-niệu quản hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu không? Tôi có cần điều chỉnh bằng phẫu thuật không?"