viêm dạ dày-ruột cấp tính

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Viêm dạ dày ruột cấp là bệnh trong đó niêm mạc đường tiêu hóa bị viêm cấp tính do các tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn, ký sinh trùng..., chủ yếu gây tiêu chảy và nôn.
• Nguyên nhân: Rotavirus, norovirus, các nhóm Escherichia coli (E. coli) (sinh độc tố đường ruột và gây bệnh đường ruột), Salmonella, Shigella (lỵ), Campylobacter, ký sinh trùng... Đường lây truyền gồm thực phẩm hoặc nước bị nhiễm bẩn, tiếp xúc giữa người bệnh và người khác, chế biến không vệ sinh...
• Sinh lý bệnh (tóm tắt): Tác nhân gây bệnh hoặc độc tố kích thích hay xâm nhập vào niêm mạc ruột, gây kém hấp thu, tiêu chảy xuất tiết và viêm niêm mạc (có thể gây tiêu chảy xuất huyết). Một số virus (ví dụ: rotavirus) gây kém hấp thu do làm tổn thương nhung mao ruột non.
• Triệu chứng chính: Tiêu chảy (nước hoặc có máu), nôn, đau bụng・chướng bụng, sốt, mất nước (khô miệng・tiểu ít・mệt mỏi), đau đầu・đau cơ... Mức độ nặng nhẹ của triệu chứng khác nhau tùy theo nguyên nhân, độ tuổi và bệnh nền của người bệnh.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc cơ bản

  • Bù nước・điện giải là trọng tâm: Trường hợp nhẹ dùng bù nước đường uống (ORS: dung dịch điện giải đường uống); trường hợp từ trung bình trở lên hoặc không thể dùng ORS do nôn thì truyền dịch tĩnh mạch (dung dịch tinh thể đẳng trương).
  • Tập trung kiểm soát triệu chứng và phòng ngừa biến chứng.

• Điều trị bằng thuốc

  • Dung dịch bù nước đường uống (ORS): lựa chọn đầu tay cho cả trẻ em và người lớn.
  • Dịch truyền tĩnh mạch: dùng khi mất nước nặng, nôn kéo dài hoặc nghi ngờ sốc.
  • Thuốc chống nôn: dùng khi nôn nghiêm trọng khiến người bệnh không thể ăn uống bằng đường miệng (ví dụ: ondansetron...) — khi sử dụng cho trẻ em cần tuân thủ chỉ định.
  • Thuốc chống tiêu chảy: các thuốc như loperamide có thể được sử dụng để giảm triệu chứng ở người lớn, nhưng chống chỉ định hoặc cần thận trọng khi sốt cao・tiêu chảy có máu・triệu chứng toàn thân nghiêm trọng hoặc ở trẻ em (có nguy cơ làm bệnh nặng hơn nếu sử dụng trong tiêu chảy nhiễm trùng).
  • Kháng sinh: nhìn chung không sử dụng cho mọi trường hợp tiêu chảy cấp. Có thể cân nhắc trong các trường hợp sau:
    • Đã xác nhận hoặc nghi ngờ mạnh nhiễm khuẩn (ví dụ: Shigella, Vibrio, Campylobacter nặng, bệnh tả...)
    • Sốt cao・tiêu chảy có máu・triệu chứng toàn thân nghiêm trọng
    • Người suy giảm miễn dịch, người cao tuổi và các nhóm có nguy cơ biến chứng
    • Lựa chọn thuốc dựa trên tình hình kháng thuốc và hướng dẫn tại từng khu vực (điều trị có mục tiêu tùy theo kết quả xét nghiệm)
  • Thuốc chống ký sinh trùng: sử dụng thuốc phù hợp khi xác định có động vật nguyên sinh (như amip).

• Thủ thuật/phẫu thuật

  • Viêm dạ dày ruột thông thường được điều trị không phẫu thuật. Biến chứng (ví dụ: thủng ruột) rất hiếm.

• Quản lý sinh hoạt và lưu ý

  • Uống đủ nước (khuyến nghị ORS), nghỉ ngơi, hạn chế thức ăn nhiều dầu mỡ・các sản phẩm từ sữa cho đến khi triệu chứng thuyên giảm.
  • Giữ vệ sinh tay nghiêm ngặt, tránh ăn thực phẩm hoặc uống nước bị ô nhiễm.
  • Trở lại ăn uống: khi nôn・tiêu chảy cải thiện, bắt đầu bằng một lượng nhỏ thức ăn mềm.
  • Tiêu chuẩn nhập viện: mất nước nghiêm trọng, rối loạn điện giải, không thể ăn uống bằng đường miệng do nôn kéo dài, huyết động không ổn định, hoặc có dấu hiệu nặng ở trẻ sơ sinh・trẻ nhỏ hay người có bệnh nền.

• Phòng ngừa

  • Rửa tay, sử dụng nước uống・thực phẩm an toàn, nấu chín kỹ thực phẩm.
  • Khuyến nghị tiêm phòng rotavirus cho trẻ em (tuân theo khuyến cáo về quốc gia・độ tuổi).

• Biến chứng

  • Mất nước (nhẹ→trung bình→nặng), rối loạn điện giải (như hạ kali máu), nhiễm toan chuyển hóa, sốc, suy thận (do mất nước nghiêm trọng), hội chứng tan máu–urê huyết (HUS; đặc biệt khi nhiễm Escherichia coli gây xuất huyết đường ruột), rối loạn chức năng đường tiêu hóa về sau (ví dụ: hội chứng ruột kích thích sau viêm dạ dày ruột cấp).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Những thứ cần chuẩn bị

  • Danh sách thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn・không kê đơn・thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có)
  • Nhật ký triệu chứng: thời điểm bắt đầu・diễn biến, số lần・lượng tiêu chảy (bao gồm dạng nước・có máu・có chất nhầy), số lần nôn, lượng thức ăn đã ăn, lượng nước tiểu (có giảm so với bình thường không), có sốt hay không・nhiệt độ cao nhất
  • Tiền sử du lịch・bữa ăn gần đây (thực phẩm sống・bữa ăn tập thể), có tiếp xúc với bệnh viện・cơ sở chăm sóc không
  • Bệnh nền (bệnh mạn tính・có đang điều trị ức chế miễn dịch không), trong trường hợp trẻ em: tình trạng bú・thay đổi về kiểu ngủ

• Thông tin cần cung cấp khi khám ngoại trú (các mục nên ghi lại trước để bác sĩ thăm khám)

  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến triệu chứng (cải thiện/xấu đi)
  • Thay đổi về lượng nước tiểu・lượng nước uống
  • Người sống cùng・nơi làm việc・trường học có ai có triệu chứng tương tự không
  • Gần đây có dùng kháng sinh không

• Ví dụ câu hỏi (các câu hỏi người bệnh có thể sử dụng khi khám với bác sĩ)

  • "Hiện tại tôi đã được cung cấp đủ nước chưa? Tôi cần bù nước tại nhà như thế nào?"
  • "Tôi có cần dùng kháng sinh không? Nếu cần thì dùng loại thuốc nào và trong bao lâu?"
  • "Khi nào tôi có thể bắt đầu ăn uống trở lại? Tôi nên ăn loại thức ăn nào trước?"
  • "Tôi còn có khả năng lây nhiễm trong bao lâu sau khi về nhà? Tôi cần cách ly hoặc nghỉ học đến khi nào?"

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• "Tác nhân gây bệnh nào đang được nghi ngờ là nguyên nhân gây ra các triệu chứng hiện tại của tôi (nôn・tiêu chảy・sốt...)?"
• "Tôi có cần xét nghiệm không (nuôi cấy phân, PCR, xét nghiệm kháng nguyên, xét nghiệm điện giải...)?"
• "Tôi có thể điều trị truyền dịch tại nhà hay cần nhập viện?"
• "Tác dụng phụ của thuốc này (kháng sinh・thuốc chống nôn đã kê đơn...) là gì?"
• "Thời gian dự kiến hồi phục và cách phòng ngừa tái phát là gì?"

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

1. "Tiêu chảy kèm theo máu và sốt cao. Tôi có nên bắt đầu dùng kháng sinh ngay không, hay nên chờ kết quả xét nghiệm?"
2. "Đối với trẻ sơ sinh・trẻ nhỏ, mỗi ngày cần cho uống khoảng bao nhiêu ORS và khi nào cần đưa trẻ đến bệnh viện?"