Dị vật đường tiêu hóa

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

Dị vật trong đường tiêu hóa xảy ra khi vật lạ được nuốt qua miệng hoặc đưa vào qua hậu môn bị mắc kẹt hoặc lưu lại ở thực quản, dạ dày, ruột non, đại tràng, v.v.
Nguyên nhân chính: trẻ em nuốt đồng xu hoặc bộ phận đồ chơi, người lớn bị thức ăn mắc lại (sợi thịt), nuốt pin cúc áo, nam châm, vật sắc nhọn (ghim, kim, xương nhọn), v.v.
Tóm tắt sinh lý bệnh: khi dị vật mắc ở thực quản, dị vật gây tắc nghẽn cơ học và tổn thương niêm mạc; vật sắc nhọn có nguy cơ gây thủng; pin cúc áo có thể gây tổn thương điện hóa, tổn thương do kiềm hoặc ngộ độc; nhiều nam châm có thể hút các thành ruột vào nhau, dẫn đến hoại tử và thủng.
Triệu chứng chính: cảm giác có dị vật ở cổ họng, khó nuốt, tăng tiết nước bọt, nôn, đau sau xương ức, ho·khó thở·thở khò khè (khi ảnh hưởng đường thở), chán ăn (ở trẻ em). Sốt, đau bụng, đi ngoài ra máu và đau dữ dội gợi ý có biến chứng.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc ban đầu
  • Nếu tắc nghẽn đường thở hoặc khó thở, cần cấp cứu ngay (duy trì đường thở và gọi đội cấp cứu).
  • Tùy vào loại dị vật, vị trí và triệu chứng của bệnh nhân để quyết định theo dõi chờ đợi hay lấy ra ngay.
• Xử trí sau chẩn đoán bằng hình ảnh và nội soi
  • Dị vật mắc ở thực quản: nhìn chung cần lấy ra ngay bất kể có triệu chứng hay không và bất kể loại vật chất nào (khuyến cáo lấy ra bằng nội soi).
  • Dị vật ở dạ dày hoặc ruột non: phần lớn có thể chờ dị vật tự thải ra, nhưng cần cân nhắc lấy ra bằng nội soi hoặc phẫu thuật đối với vật sắc nhọn, vật có kích thước lớn, nhiều nam châm và chất hóa học nguy hại (như pin cúc áo).
  • Pin cúc áo: nếu nằm trong thực quản, phải lấy ra bằng nội soi cấp cứu càng sớm càng tốt (trong vòng vài giờ nếu có thể). Ngay cả khi nằm trong dạ dày, quyết định lấy ra sớm tùy thuộc vào tuổi bệnh nhân, kích thước pin và triệu chứng.
  • Nhiều nam châm hoặc kết hợp nam châm và kim loại: nếu nằm trong đường ruột, nguy cơ biến chứng cao nên khuyến cáo lấy ra sớm.
  • Đồng xu: nếu có triệu chứng hoặc nằm yên trong thực quản thì lấy ra bằng nội soi; nếu không có triệu chứng và nằm ở dạ dày hoặc ruột non thì theo dõi diễn tiến.
• Thủ thuật và phẫu thuật
  • Lấy dị vật bằng nội soi (nội soi đường tiêu hóa trên/nội soi đại tràng để chẩn đoán và điều trị) — là phương pháp điều trị đầu tay trong hầu hết các chỉ định.
  • Nếu không thể lấy ra bằng nội soi hoặc có thủng, viêm phúc mạc, tắc ruột, v.v., cần phẫu thuật (nội soi ổ bụng/mổ hở).
• Thuốc và điều trị hỗ trợ
  • Kiểm soát đau và viêm; dùng kháng sinh khi nghi ngờ thủng hoặc nhiễm trùng.
  • Khi phơi nhiễm với pin hoặc chất độc, thực hiện xét nghiệm ngộ độc (như kim loại nặng trong máu) và điều trị tương ứng (như giải độc).
• Chăm sóc tại nhà và theo dõi
  • Theo dõi việc đại tiện và kiểm tra dị vật trong phân. Khi cần, xác nhận dị vật đã đi qua bằng các xét nghiệm hình ảnh theo dõi.
  • Sau khi lấy dị vật bằng nội soi, nếu có dấu hiệu tổn thương niêm mạc hoặc thủng, cần nhịn ăn, dùng kháng sinh và nhập viện theo dõi.
• Lưu ý và biến chứng
  • Cấm: tự gây nôn khi chưa có chỉ định của bác sĩ, cố lấy dị vật bằng ngón tay (nguy cơ dị vật bị hít vào đường thở).
  • Biến chứng: thủng, chảy máu, nhiễm trùng (trường hợp nặng có thể gây viêm trung thất hoặc viêm phúc mạc), tắc ruột, bỏng điện hóa (do pin cúc áo), ngộ độc (chì, thủy ngân, v.v.), biến chứng lồng ngực (khi thủng thực quản).

Điểm cần kiểm tra trước khi đi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị·chuẩn bị cho bệnh nhân và ví dụ nội dung hỏi bệnh)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi đến khám)
  • Thời điểm nuốt (nếu có thể, ghi chính xác) và mô tả tình huống
  • Ảnh hoặc bao bì của dị vật (nếu có), bao gồm hình dạng và chất liệu (pin, nam châm, đồng xu, vật sắc nhọn, v.v.)
  • Ghi chép các triệu chứng hiện tại (khó nuốt, khó thở, nôn, chảy nước dãi, v.v.)
  • Danh sách các thuốc đang dùng và tiền sử dị ứng
  • Tiền sử quan trọng như từng phẫu thuật, nội soi hoặc bệnh tim
  • Thức ăn đã ăn gần đây (đặc biệt khi nguyên nhân là một miếng thịt lớn, v.v.)
• Các nội dung cần xác nhận liên quan đến bệnh tại phòng khám ngoại trú/phòng cấp cứu
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến triệu chứng (có nặng lên hay thuyên giảm không)
  • Có khó thở, sốt, đi ngoài ra máu hoặc đau bụng dữ dội hay không
  • Ở trẻ em: mức độ từ chối thức ăn, quấy khóc và các thay đổi hành vi như giảm thị lực, v.v.
• Chuẩn bị trước khi xét nghiệm
  • Hướng dẫn nhịn ăn để chuẩn bị cho khả năng lấy dị vật (thường cần nhịn ăn khi dự kiến nội soi)
  • Khả năng thực hiện xét nghiệm X-quang (X-quang ngực và bụng)

Ví dụ câu hỏi (nội dung bệnh nhân tự xác nhận)

• Bạn đã nuốt vật gì và vào thời điểm nào?
• Tình trạng đã diễn biến thế nào kể từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên? (Có thể nuốt nước bọt không, tình trạng hô hấp thế nào?)
• Hiện đang dùng thuốc gì và có bị dị ứng không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Khả năng vật này tự thải ra ngoài là bao nhiêu?
• Có cần lấy ra ngay không? Nguy cơ và tiên lượng của phương pháp lấy ra (nội soi/phẫu thuật) như thế nào?
• Sau khi lấy ra, cần theo dõi trong bao lâu hoặc cần hạn chế gì (ăn uống, hoạt động)?
• Cần chú ý những triệu chứng nào nếu xảy ra biến chứng?
• Thuốc gây mê và các thuốc được sử dụng khi lấy dị vật có tác dụng phụ gì?

Ví dụ câu hỏi tùy theo từng bệnh

• Nếu đã nuốt pin cúc áo (pin dạng đồng xu), cần lấy ra trong vòng bao nhiêu giờ? Nếu không lấy ra thì có nguy cơ gì?
• Tôi đã nuốt nhiều nam châm hoặc nuốt nam châm cùng với kim loại; có thể xử lý chỉ bằng nội soi hay cần phẫu thuật?