Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Rối loạn tiêu hóa chức năng (Functional Gastrointestinal Disorder, FGID) là các triệu chứng đường tiêu hóa mạn tính như khó tiêu, khó chịu vùng bụng kéo dài từ 3 tháng trở lên, dù không phát hiện được nguyên nhân thực thể qua nội soi và các xét nghiệm. Các dạng điển hình gồm khó tiêu chức năng và hội chứng ruột kích thích.
- Nguyên nhân chính và sinh lý bệnh (tóm tắt): Chưa xác định được một nguyên nhân đơn lẻ chính xác; bệnh có nhiều yếu tố.
- Rối loạn nhu động dạ dày và ruột (chẳng hạn chậm làm rỗng dạ dày)
- Tăng nhạy cảm nội tạng (visceral hypersensitivity)
- Viêm nhẹ, phản ứng miễn dịch ở niêm mạc đường tiêu hóa và mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột
- Tăng tiết axit dạ dày hoặc nhiễm Helicobacter pylori có thể liên quan ở một số bệnh nhân
- Rối loạn trục trung ương–ruột (gut–brain axis), các yếu tố căng thẳng và cảm xúc
- Thuốc (ví dụ: một số thuốc kháng sinh, caffeine, đồ uống có ga, rượu, một số thuốc tim mạch, v.v.) có thể làm nặng thêm triệu chứng
- Triệu chứng chính:
- Khó chịu vùng bụng trên, khó tiêu (đầy bụng sau ăn, nhanh no, ợ nóng, ợ hơi, buồn nôn)
- Cảm giác chướng bụng, đầy hơi
- Tiêu chảy hoặc táo bón (hoặc luân phiên)
- Triệu chứng đôi khi nặng hơn liên quan đến bữa ăn; triệu chứng có thể thay đổi do căng thẳng, thuốc hoặc một số loại thực phẩm
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu điều trị: Sau khi loại trừ nguyên nhân thực thể, giảm triệu chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống
- Điều trị bằng thuốc (phối hợp tùy theo triệu chứng và nguyên nhân)
- Thuốc cải thiện nhu động đường tiêu hóa (ví dụ: cân nhắc sử dụng nhóm probiotic/prokinetic) — cần lưu ý tác dụng phụ của từng thuốc (ví dụ: rối loạn vận động dạng mất trí nhớ do sử dụng metoclopramide dài hạn, v.v.)
- Thuốc ức chế axit dạ dày (PPI hoặc thuốc chẹn H2) — dùng cho chứng ợ nóng và triệu chứng do axit dạ dày
- Điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori khi xét nghiệm dương tính
- Thuốc chống co thắt, thuốc kháng cholinergic, thuốc chống co thắt (antispasmodic) — dùng cho đau bụng và các triệu chứng co thắt
- Thuốc nhuận tràng hoặc thuốc chống tiêu chảy tùy theo triệu chứng táo bón hoặc tiêu chảy
- Thuốc chống trầm cảm liều thấp (nhóm ba vòng, SSRI, v.v.) — dùng để cải thiện đau và tình trạng tăng nhạy cảm nội tạng (cần giải thích về hiệu quả tâm thần và tác dụng phụ)
- Điều trị không dùng thuốc
- Cải thiện chế độ ăn uống và lối sống: ăn uống đều đặn, ăn chậm và nhai kỹ, tránh thức ăn kích thích, caffeine, đồ uống có ga, rượu và hút thuốc, tập thể dục phù hợp
- Liệu pháp tâm lý: liệu pháp nhận thức–hành vi (CBT), kiểm soát căng thẳng, liệu pháp thôi miên hướng vào ruột (gut-directed hypnotherapy), v.v. có thể giúp cải thiện triệu chứng
- Điều chỉnh hệ vi sinh đường ruột: ở một số bệnh nhân, probiotic hoặc kháng sinh chọn lọc (như rifaximin) có thể hữu ích (quyết định tùy theo chỉ định và bằng chứng)
- Thời gian điều trị và theo dõi: Thuốc và các phương pháp điều trị được cá thể hóa cho đến khi triệu chứng cải thiện. Khi sử dụng thuốc dài hạn, cần đánh giá lại tác dụng phụ và hiệu quả
- Lưu ý khi điều trị
- Cần thông báo trước về tác dụng phụ của một số thuốc (ví dụ: rối loạn vận động khi sử dụng thuốc cải thiện nhu động dài hạn, buồn ngủ và khô miệng khi dùng thuốc chống trầm cảm liều thấp, v.v.)
- Nếu có các dấu hiệu cấp cứu (sụt cân, nôn ra máu, đi ngoài phân đen, nôn kéo dài, khó nuốt, v.v.), cần được đánh giá lại ngay lập tức
- Cần thận trọng khi lựa chọn thuốc nếu đang mang thai, cho con bú hoặc có bệnh đi kèm (bệnh tim, gan, thận)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần chuẩn bị và chuẩn bị của bệnh nhân
- Danh sách các thuốc, thực phẩm bổ sung và thuốc Đông y đang dùng (nếu có thể, chuẩn bị bảng ghi lịch dùng thuốc)
- Bản sao hoặc bản tóm tắt kết quả các xét nghiệm trước đây (gần đây như nội soi dạ dày, nội soi đại tràng, siêu âm bụng, xét nghiệm máu, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng: thời điểm xuất hiện triệu chứng, các yếu tố liên quan (bữa ăn, căng thẳng, thuốc), thời điểm triệu chứng nặng nhất, mối liên quan với bữa ăn, hình dạng và tần suất phân (chẳng hạn theo thang phân Bristol)
- Ghi chép thay đổi cân nặng
- Thông tin về lối sống (hút thuốc, uống rượu, giấc ngủ, tập thể dục)
- Ví dụ về các câu hỏi cơ bản khi khám ngoại trú (nên chuẩn bị trước)
- Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và diễn biến ra sao?
- Triệu chứng liên quan như thế nào đến bữa ăn? Có loại thực phẩm cụ thể nào gây ra triệu chứng không?
- Gần đây có xuất hiện thay đổi cân nặng, mệt mỏi, sốt, nôn ra máu, đi ngoài phân đen hoặc các ‘triệu chứng cảnh báo (dấu hiệu báo động)’ khác không?
- Hiện đang dùng những loại thuốc hoặc thực phẩm bổ sung nào?
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Làm thế nào để xác định chắc chắn đây có phải là rối loạn tiêu hóa chức năng hay không? Cần làm thêm những xét nghiệm nào?
- Phương pháp điều trị đầu tiên được khuyến nghị cho trường hợp của tôi là gì? Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc là gì?
- Trong lối sống, điều gì cần thay đổi trước tiên?
- Nếu triệu chứng không cải thiện, bước tiếp theo (xét nghiệm bổ sung, chuyển khám chuyên khoa, liệu pháp tâm lý) là gì?
- Tiên lượng về lâu dài như thế nào?
Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh
- (Nghi ngờ khó tiêu chức năng) Dù nội soi, xét nghiệm máu và các xét nghiệm khác không cho thấy bất thường, các triệu chứng vẫn kéo dài. Trong trường hợp nào bác sĩ khuyến nghị điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori?
- (Triệu chứng chướng bụng và tiêu chảy) Tôi nghi ngờ các triệu chứng do một số loại thực phẩm (ví dụ: sản phẩm từ sữa, fructose, FODMAP). Tôi có thể thử chế độ hạn chế ăn uống (chế độ ăn ít FODMAP) không? Làm thế nào để thực hiện an toàn?
Hướng dẫn bổ sung
- Vì rối loạn tiêu hóa chức năng khá phổ biến và có thể tái phát mạn tính, việc thường xuyên trao đổi với bác sĩ, duy trì nhật ký triệu chứng và cải thiện lối sống đóng vai trò quan trọng trong hiệu quả điều trị.
- Nếu xuất hiện các triệu chứng cảnh báo nghiêm trọng (sụt cân, nôn kéo dài, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen, khó nuốt, đau dữ dội mới xuất hiện, v.v.), cần được đánh giá cấp cứu.