Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Loét dạ dày là một dạng loét tiêu hóa, trong đó niêm mạc dạ dày bị bào mòn tạo thành khuyết hổng vượt qua lớp niêm mạc và có thể xâm lấn đến lớp cơ.
- Nguyên nhân chính: Nhiễm Helicobacter pylori (H. pylori), sử dụng thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs), hút thuốc, căng thẳng quá mức và suy yếu cơ chế bảo vệ niêm mạc. Ở một số trường hợp, tình trạng tăng tiết acid dạ dày có liên quan.
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Khuyết hổng niêm mạc xảy ra do tổn thương cơ chế bảo vệ niêm mạc (chất nhầy, bicarbonat, lưu lượng máu, tái tạo tế bào, v.v.) và sự tương tác giữa acid dạ dày với pepsin. H. pylori và NSAID thúc đẩy tổn thương niêm mạc.
- Triệu chứng chính: Đau vùng thượng vị (cảm giác nóng rát, ợ nóng), đau sau khi ăn, khó tiêu, buồn nôn·nôn, chán ăn, sụt cân, xuất huyết đường tiêu hóa (nôn ra máu, đi ngoài phân đen), thiếu máu. Một số trường hợp không có triệu chứng.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc ức chế acid dạ dày (PPI: ví dụ, nhóm omeprazole) điều trị trong 4–8 tuần là tiêu chuẩn (nhằm mục đích chữa lành).
- Thuốc bảo vệ niêm mạc (ví dụ: sucralfate), khi cần có thể dùng bổ trợ thuốc chẹn H2.
- Điều trị tiệt trừ H. pylori
- Các lựa chọn thông thường: phác đồ phối hợp PPI + kháng sinh (phác đồ ba thuốc dựa trên clarithromycin hoặc phác đồ bốn thuốc có bismuth/phác đồ dùng đồng thời trong trường hợp kháng thuốc). Thông thường kéo dài 10–14 ngày.
- Xác nhận tiệt trừ: Sau điều trị, xác nhận bằng nghiệm pháp thở ure (UBT) hoặc xét nghiệm kháng nguyên trong phân vào thời điểm thích hợp (thông thường 4 tuần sau khi kết thúc điều trị tiệt trừ và 2 tuần sau khi ngừng PPI).
- Liên quan đến NSAID
- Nếu có thể, ngừng hoặc thay thế NSAID (khi cần, trao đổi với bác sĩ về các thuốc chọn lọc COX-2, v.v.).
- Nếu cần sử dụng NSAID lâu dài, cân nhắc dùng phối hợp PPI hoặc misoprostol (theo quyết định của bác sĩ).
- Khi có biến chứng như xuất huyết·thủng·tắc nghẽn
- Có thể cần cầm máu qua nội soi (xuất huyết), nong bóng qua nội soi (một số trường hợp tắc nghẽn), điều trị phẫu thuật (thủng, xuất huyết nặng·biến chứng phức tạp).
- Quản lý lối sống và lưu ý
- Bỏ thuốc lá (để chữa lành và phòng tái phát), không uống quá nhiều rượu, tránh sử dụng không cần thiết thuốc chống viêm giảm đau (aspirin·NSAID).
- Hạn chế các thực phẩm kích thích (quá cay hoặc quá mặn) khi làm triệu chứng nặng hơn.
- Khuyến nghị kiểm soát căng thẳng.
- Diễn tiến và tiên lượng
- Nếu điều trị thích hợp, bệnh thường lành trong vòng 4–8 tuần. Nếu không điều trị H. pylori, tỷ lệ tái phát cao (theo tài liệu tiêu chuẩn là vài chục %).
- Khi xảy ra biến chứng (xuất huyết·thủng·tắc nghẽn môn vị), có thể cần nhập viện·can thiệp·phẫu thuật và nguy cơ tử vong có thể tăng.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng cần mang theo (trước khi khám ngoại trú/nội soi)
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm tên thương mại·liều lượng·tần suất dùng), đặc biệt là aspirin·thuốc chống đông·thuốc chống kết tập tiểu cầu·NSAID.
- Kết quả các xét nghiệm trước đây (kết quả nội soi trước đó, kết quả xét nghiệm H. pylori, xét nghiệm máu (chức năng gan·thiếu máu, v.v.)).
- Ghi chép triệu chứng (ngày bắt đầu triệu chứng, tính chất·thời điểm đau·mối liên quan với bữa ăn, có hay không có triệu chứng xuất huyết, thay đổi cân nặng).
- Tiền sử dị ứng (ví dụ: kháng sinh).
- Những nội dung cần chủ động báo với bác sĩ khi khám ngoại trú
- Gần đây có nôn ra máu·đi ngoài phân đen·chóng mặt (triệu chứng báo trước ngất) hay không.
- Có đau bụng dai dẳng·dữ dội hoặc sốt hay không.
- Khả năng mang thai (liên quan đến kháng sinh·xét nghiệm chẩn đoán bằng tia X).
- Ví dụ câu hỏi khi đến khám (những câu hỏi bệnh nhân nên chủ động hỏi bác sĩ)
- “Các thuốc tôi đang dùng có ảnh hưởng đến xét nghiệm hoặc việc điều trị không?”
- “Tôi cần nhịn ăn từ khi nào trước khi nội soi?”
- Triệu chứng cấp cứu (đến ER ngay lập tức)
- Nếu xảy ra nôn ra nhiều máu, ngất·triệu chứng hạ huyết áp tư thế đứng, đau bụng cấp dữ dội (nghi ngờ thủng), khó thở hoặc suy giảm ý thức, hãy đến ngay phòng cấp cứu.
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ dự kiến của thuốc này (PPI/kháng sinh được kê đơn) là gì? Có thuốc hoặc thực phẩm nào cần tránh trong khi dùng thuốc không?
- Khi nào cần xét nghiệm lại sau điều trị tiệt trừ H. pylori và sẽ làm xét nghiệm nào?
- Nếu tôi vẫn phải tiếp tục dùng NSAID, bác sĩ khuyến nghị biện pháp phòng ngừa nào?
- Cần làm thêm xét nghiệm nào để loại trừ khả năng ung thư dựa trên kết quả nội soi?
- Triệu chứng của các biến chứng như xuất huyết·thủng·tắc nghẽn là gì và cần xử trí như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- Liên quan đến triệu chứng bụng (đánh giá mức độ khẩn cấp): “Gần đây tôi đi ngoài phân đen (hoặc nôn ra máu), tôi có cần được kiểm tra cấp cứu ngay bây giờ không? Nếu xuất hiện triệu chứng nào thì tôi phải đến phòng cấp cứu ngay?”
- Liên quan đến điều trị tiệt trừ·theo dõi: “Tôi đã điều trị tiệt trừ Helicobacter pylori, khi nào và bằng xét nghiệm nào có thể xác nhận đã tiệt trừ? Để giảm tái nhiễm·tái phát, tôi nhất thiết phải thay đổi những thói quen sinh hoạt nào?”