Khó tiêu (Dyspepsia)
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Tên gọi chung của các rối loạn tiêu hóa xuất hiện sau khi ăn, bao gồm nhiều triệu chứng như khó chịu vùng bụng trên, đau bụng, no sớm, khó chịu sau ăn, ợ hơi, ợ nóng (triệu chứng trào ngược), buồn nôn, nôn, sụt cân, v.v.
- Nguyên nhân chính
- Bệnh thực thể của hệ tiêu hóa: viêm dạ dày, loét dạ dày–tá tràng, ung thư dạ dày, bệnh trào ngược dạ dày–thực quản (viêm thực quản do trào ngược), viêm tụy, bệnh túi mật, v.v.
- Khó tiêu chức năng: trường hợp không phát hiện bất thường về cấu trúc qua nội soi hoặc các phương pháp khác (liên quan đến căng thẳng, thói quen ăn uống, rối loạn vận động dạ dày)
- Bệnh toàn thân/nguyên nhân ngoài hệ tiêu hóa: bệnh tim (triệu chứng tương tự nhồi máu cơ tim), thiếu máu, nhiễm trùng, v.v.
- Yếu tố lối sống: ăn uống không điều độ, ăn quá nhiều, ăn nhanh, hút thuốc, uống quá nhiều rượu hoặc caffeine, quá mẫn với một số loại thực phẩm, căng thẳng
- Tóm tắt sinh lý bệnh: Chậm làm rỗng dạ dày, tăng nhạy cảm giác quan của đường tiêu hóa, trào ngược thực quản, nhiễm Helicobacter pylori hoặc khởi phát triệu chứng do bệnh lý cơ quan khác
- Triệu chứng thường gặp: No sau ăn, chán ăn, khó chịu hoặc đau vùng bụng trên, ợ hơi, ợ nóng, buồn nôn, nôn, sụt cân, v.v.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
- Tiếp cận chẩn đoán
- Dấu hiệu cảnh báo (cần cấp cứu/xét nghiệm chuyên sâu): sụt cân không rõ nguyên nhân, nôn kéo dài, ho ra máu hoặc đi ngoài phân đen (xuất huyết tiêu hóa), khó nuốt tiến triển, thiếu máu, đau dữ dội kéo dài, khi nghi ngờ ban đầu: khuyến cáo nội soi theo tiêu chí độ tuổi và hướng dẫn của từng khu vực
- Xét nghiệm chính: nội soi đường tiêu hóa trên (quan trọng nhất), xét nghiệm Helicobacter pylori, siêu âm bụng (khi nghi ngờ bệnh gan, túi mật hoặc tụy), CT, xét nghiệm pH thực quản (khi nghi ngờ trào ngược), v.v.
- Điều trị bằng thuốc (lựa chọn tùy theo triệu chứng và nguyên nhân)
- Thuốc ức chế tiết acid dạ dày (PPI) — ưu tiên cân nhắc khi bị ợ nóng hoặc các triệu chứng liên quan đến acid dạ dày
- Thuốc kháng acid (ngắn hạn), thuốc thúc đẩy nhu động đường tiêu hóa (hữu ích khi chậm làm rỗng dạ dày, ợ hơi hoặc đầy bụng)
- Khi xét nghiệm Helicobacter pylori dương tính, điều trị tiệt trừ (phác đồ phối hợp kháng sinh theo hướng dẫn)
- Trong trường hợp khó tiêu chức năng, thuốc chống trầm cảm (liều thấp), v.v. có thể giúp cải thiện triệu chứng (theo đánh giá của bác sĩ)
- Quản lý lối sống (quan trọng)
- Tránh thức ăn cay, kích thích hoặc nhiều chất béo, rượu, thuốc lá, quá nhiều cà phê và nước có ga
- Ăn chậm, nhai kỹ, tránh ăn quá nhiều hoặc ăn khuya (khuyến cáo nhịn ăn 2–3 giờ trước khi đi ngủ)
- Duy trì sinh hoạt điều độ, vận động vừa phải, kiểm soát căng thẳng và thói quen đi tiêu bình thường
- Thủ thuật/phẫu thuật: Nếu nguyên nhân là tổn thương thực thể (ví dụ: ung thư dạ dày, bệnh túi mật, v.v.), sẽ điều trị bằng phẫu thuật hoặc nội soi đối với tổn thương đó
- Lưu ý
- Trao đổi với bác sĩ về việc sử dụng thuốc dài hạn. Khó tiêu chức năng chịu ảnh hưởng lớn của căng thẳng và thói quen ăn uống nên có thể không khỏi hoàn toàn chỉ bằng thuốc.
- Nếu kèm theo các triệu chứng liên quan đến tim như đau ngực hoặc khó thở, cần được cấp cứu ngay (để phân biệt với nhồi máu cơ tim, v.v.).
3) Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ dùng và ghi chép)
- Đồ dùng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc và thực phẩm bổ sung sức khỏe đang sử dụng (bao gồm liều lượng và thời gian dùng)
- Bản sao hoặc hồ sơ kết quả xét nghiệm trước đây (nội soi, siêu âm bụng, CT, v.v.)
- Ghi chép về thay đổi cân nặng gần đây (số đo trên cân)
- Ghi chép triệu chứng (chuẩn bị trước khi trao đổi với bác sĩ sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán)
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng, kiểu xuất hiện triệu chứng (mối liên quan với bữa ăn, thời điểm trong ngày)
- Loại và mức độ nghiêm trọng của triệu chứng (mức độ đau, tần suất nôn, có cảm giác no sau ăn hay không)
- Có hay không có triệu chứng cảnh báo (đi ngoài ra máu, nôn ra máu, nôn kéo dài, sụt cân rõ rệt, khó nuốt, v.v.)
- Thay đổi lối sống (ăn uống, uống rượu, hút thuốc, thuốc đang dùng, căng thẳng, v.v.)
- Khác
- Tiền sử dị ứng, tiền sử gia đình (ung thư dạ dày và các ung thư đường tiêu hóa khác), bệnh mạn tính và tiền sử phẫu thuật
(Tham khảo phần tiếp theo để biết các câu hỏi mẫu cần trao đổi với bác sĩ)
4) Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ
- "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của thuốc này (hoặc đơn thuốc này) là gì?"
- "Làm thế nào để phân biệt triệu chứng của tôi là khó tiêu chức năng hay bệnh thực thể? Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào?"
- "Thời gian dùng thuốc và những lưu ý khi ngừng thuốc là gì? Nếu triệu chứng không cải thiện thì khi nào tôi cần tái khám?"
5) Ví dụ về các câu hỏi cụ thể theo bệnh
- "Tôi có cần xét nghiệm Helicobacter pylori không? Nếu dương tính, bác sĩ khuyến nghị phác đồ tiệt trừ nào (bao gồm tác dụng phụ và tỷ lệ thành công)?"
- "Với các triệu chứng của tôi, có cần nội soi dạ dày ngay không, hay có thể cải thiện lối sống rồi theo dõi diễn biến? (Đặc biệt là khuyến cáo dựa trên độ tuổi và đặc điểm triệu chứng của tôi)"
Hướng dẫn thêm: Nếu có các dấu hiệu cảnh báo (sụt cân rõ rệt, nôn kéo dài, xuất huyết tiêu hóa, khó nuốt tiến triển, v.v.) hoặc các dấu hiệu nghi ngờ bệnh tim mạch như đau ngực, khó thở, hãy đến ngay phòng cấp cứu hoặc khám bác sĩ chuyên khoa.