Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Nhiễm phúc mạc do Mycobacterium tuberculosis (vi khuẩn lao). Bệnh chủ yếu lan đến phúc mạc theo đường máu từ ổ bệnh nguyên phát ở phổi, hiếm khi lan trực tiếp từ các cơ quan trong ổ bụng.
- Sinh bệnh học: Tình trạng viêm dạng u hạt do vi khuẩn lao xuất hiện trên toàn bộ phúc mạc; cùng với tổn thương mạc treo và các hạch bạch huyết mạc treo, có thể hình thành cổ trướng và tiến triển dày phúc mạc, dính phúc mạc, xơ hóa. Diễn biến lâm sàng thường mạn tính và có nhiều triệu chứng không đặc hiệu, vì vậy thường chậm được chẩn đoán.
- Triệu chứng chính: Chướng bụng (cổ trướng), đau bụng (đau khi ấn), sốt (bao gồm đổ mồ hôi ban đêm), sụt cân, mệt mỏi, buồn nôn·nôn·chán ăn, thở nhanh·nhịp tim nhanh, đau khu trú khi ấn. Ở nữ giới, có thể tăng CA-125 và xuất hiện các dấu hiệu gợi ý khối u trong ổ bụng khiến nghi ngờ ung thư buồng trứng.
Phương pháp điều trị
- Điều trị bằng thuốc (phác đồ tiêu chuẩn cơ bản):
- Điều trị tấn công ban đầu trong 2 tháng: isoniazid (INH) + rifampin (rifampicin) + pyrazinamide + ethambutol (HRZE)
- Điều trị duy trì trong 4 tháng: isoniazid + rifampin (thường tổng cộng 6 tháng)
- Ở một số bệnh nhân (bệnh lan rộng, có biến chứng, đáp ứng điều trị kém hoặc suy giảm miễn dịch), có thể cân nhắc kéo dài thời gian điều trị (ví dụ: từ 9 tháng trở lên)
- Điều chỉnh thuốc tùy theo kết quả xét nghiệm độ nhạy thuốc (trường hợp kháng thuốc·lao đa kháng thuốc (MDR) sẽ có phác đồ khác với điều trị tiêu chuẩn)
- Điều trị hỗ trợ và quản lý:
- Bổ sung vitamin B6 (pyridoxine) khi dùng isoniazid (để phòng ngừa bệnh lý thần kinh ngoại biên)
- Theo dõi độc tính trên gan: cần điều chỉnh thuốc khi có bệnh gan nền hoặc men gan tăng
- Lưu ý tương tác thuốc của rifampin (thuốc tránh thai đường uống, một số thuốc chống đông máu, v.v.)
- Có thể chọc tháo dịch ổ bụng điều trị đối với cổ trướng có triệu chứng (nhằm giảm triệu chứng)
- Nội soi ổ bụng chẩn đoán·điều trị (sinh thiết phúc mạc) có thể cần thiết để xác định chẩn đoán và đánh giá chỉ định phẫu thuật do biến chứng lâu dài·tắc ruột cơ học, v.v.
- Chỉ định điều trị phẫu thuật: tắc ruột cơ học, thủng ruột, biến chứng do dính nghiêm trọng, v.v.
- Theo dõi trong quá trình điều trị:
- Xét nghiệm chức năng gan, xét nghiệm công thức máu, kiểm tra thị lực (liên quan đến ethambutol), kiểm tra các triệu chứng do thuốc gây ra
- Nuôi cấy vi khuẩn lao·xét nghiệm gen (Xpert) và xét nghiệm ADA (adenosine deaminase) trong dịch cổ trướng có thể hỗ trợ chẩn đoán·theo dõi
- Lưu ý (liên quan đến điều trị):
- Ngừng thuốc hoặc dùng thuốc không đều làm tăng đáng kể nguy cơ kháng thuốc → bắt buộc phải dùng thuốc đều đặn (tuân thủ chỉ dẫn của bác sĩ)
- Mang thai·cho con bú·bệnh gan·đồng nhiễm HIV, v.v. có thể ảnh hưởng đến kế hoạch điều trị
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng·thông tin cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc không kê đơn·thuốc đông y·vitamin)
- Tiền sử điều trị bệnh lao trước đây (nếu có: thuốc đã dùng·thời gian dùng·thời điểm kết thúc)
- Tiền sử bệnh (bệnh gan, tiểu đường, có nhiễm HIV hay không, khả năng mang thai)
- Thay đổi cân nặng gần đây, ghi nhận sốt, thay đổi tiểu tiện·đại tiện, có triệu chứng hô hấp hay không
- Kết quả các xét nghiệm đã thực hiện (siêu âm bụng/CT, kết quả phân tích dịch cổ trướng, CA-125, X-quang ngực, v.v.)
- Tiền sử dị ứng (bao gồm dị ứng thuốc)
- Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (ví dụ):
- Gần đây có tiếp xúc với bệnh lao hay không hoặc tiền sử gia đình
- Trước đây có từng ngừng thuốc điều trị lao hay không
- Khả năng mang thai hoặc biện pháp tránh thai
- Có uống rượu hay không (liên quan đến nguy cơ độc tính trên gan)
Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ
- "Trong trường hợp của tôi, thời gian điều trị tiêu chuẩn dự kiến là bao nhiêu tháng?"
- "Các thuốc chống lao được kê có những tác dụng phụ chính nào và sẽ được theo dõi bằng những xét nghiệm nào?"
- "Trong thời gian điều trị, cần lưu ý gì trong sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, quay lại làm việc, uống rượu, v.v.)?"
- "Cần thực hiện xét nghiệm người tiếp xúc hoặc biện pháp dự phòng nào đối với gia đình·người sống cùng nhà?"
- "Do tương tác thuốc, tôi có cần ngừng loại thuốc nào khác (hoặc thuốc tránh thai) không?"
Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- "Tình trạng cổ trướng tái diễn; khi nào cần chọc tháo dịch cổ trướng (dẫn lưu) hoặc can thiệp phẫu thuật?"
- "Ở nữ giới, tổn thương cơ quan sinh dục (vòi trứng·buồng trứng) có làm tăng nguy cơ vô sinh không? Tôi có dự định mang thai trong tương lai, cần cân nhắc những điều gì?"