Sốt thương hàn

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Sốt thương hàn (typhoid fever) là một nhiễm trùng toàn thân cấp tính do Salmonella enterica serotype Typhi (Salmonella typhi) gây ra, với vật chủ duy nhất là người và lây truyền theo đường phân–miệng (fecal–oral).
• Nguyên nhân/lây truyền: Nhiễm bệnh qua thức ăn, nước bị ô nhiễm hoặc thực phẩm bị nhiễm bẩn bởi tay hay phân của người nhiễm (người có triệu chứng hoặc người lành mang trùng). Hải sản bị ô nhiễm như hàu, nghêu sò cũng có thể là nguyên nhân.
• Sinh lý bệnh: Vi khuẩn xâm nhập từ đường ruột, đi qua niêm mạc ruột rồi xâm nhập vào hạch bạch huyết mạc treo và vào máu, gây nhiễm khuẩn huyết toàn thân. Sự ăn mòn các nang lympho (mảng Peyer) ở niêm mạc ruột, đặc biệt tại vùng hồi–manh tràng, có thể gây loét, thủng và xuất huyết.
• Triệu chứng chính: Sốt (tăng dần rồi sốt cao), đau đầu, ớn lạnh, mệt mỏi, đau bụng, tiêu chảy hoặc táo bón (một số bệnh nhân bị táo bón), xuất huyết đường ruột và viêm phúc mạc (khi có biến chứng); có thể quan sát thấy các nốt ban đỏ trên da (rose spots).
• Diễn tiến điển hình: Thời gian ủ bệnh thường từ vài ngày đến vài tuần (thông thường 6–30 ngày). Nếu không điều trị, các triệu chứng kéo dài trong vài tuần và có thể tiến triển thành biến chứng (như thủng ruột, xuất huyết).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Cần điều trị bằng thuốc kháng khuẩn thích hợp và điều trị hỗ trợ (bổ sung nước và điện giải, quản lý dinh dưỡng); khi xảy ra biến chứng, có thể cần can thiệp phẫu thuật. Kiểm soát nhiễm trùng (cách ly, vệ sinh) là bắt buộc.
• Thuốc kháng sinh:
  • Khuyến cáo (tùy thuộc vào độ nhạy cảm tại địa phương): Cephalosporin thế hệ 3 (ví dụ: ceftriaxone IV) hoặc azithromycin (đường uống) hiện là lựa chọn hàng đầu tại nhiều khu vực. Trường hợp nặng cần điều trị IV.
  • Thuốc trước đây hoặc thuốc thay thế: chloramphenicol, ampicillin, trimethoprim–sulfamethoxazole được sử dụng ít hơn tại một số khu vực do vấn đề kháng thuốc. Fluoroquinolones (ciprofloxacin) có hiệu quả đối với các chủng nhạy cảm, nhưng tình trạng kháng thuốc đang gia tăng trên toàn thế giới.
  • Thời gian điều trị: Khoảng 7–14 ngày đối với trường hợp nhẹ, không biến chứng; kéo dài hơn đối với trường hợp nặng hoặc có biến chứng.
• Điều trị hỗ trợ:
  • Bổ sung dịch và điện giải, hạ sốt (khuyến cáo dùng acetaminophen), cung cấp dinh dưỡng.
  • Khi sốt cao, điều chỉnh thân nhiệt (chẳng hạn lau người bằng nước ấm vừa).
  • Không được dùng: Tránh aspirin (có thể có nguy cơ hạ huyết áp đột ngột và xuất huyết), thuốc nhuận tràng mạnh/thụt tháo (nguy cơ thủng ruột).
• Điều trị biến chứng:
  • Thủng ruột/xuất huyết nặng: Cần điều trị ngoại khoa (phẫu thuật).
  • Người lành mang trùng mạn tính (mang trùng ở túi mật): Điều trị kháng sinh dài ngày, cân nhắc cắt túi mật khi cần.
• Kiểm soát nhiễm trùng:
  • Cách ly bệnh nhân và giữ vệ sinh (rửa tay, xử lý phân), không chế biến thức ăn (đặc biệt trong trường hợp người lành mang trùng), v.v.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (đồ cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện):
  • Danh sách tất cả các loại thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn, thuốc không kê đơn và thực phẩm bổ sung)
  • Ghi chép nhiệt độ gần đây (kiểu sốt), ngày bắt đầu triệu chứng và nhật ký diễn tiến
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có, gồm xét nghiệm máu và kết quả nuôi cấy)
  • Tiền sử du lịch (trong 3 tháng gần đây có đến nước ngoài/khu vực ô nhiễm hay không) và lịch sử ăn uống (đã ăn thực phẩm có khả năng bị ô nhiễm hay chưa)
  • Thông tin về người tiếp xúc (trong gia đình hoặc đồng nghiệp có ai có triệu chứng tương tự hay không)
  • Hồ sơ tiêm chủng (đã tiêm vaccine thương hàn hay chưa)
• Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú:
  • Thời gian sốt cao kéo dài, có tiêu chảy hoặc táo bón hay không, có đi ngoài ra máu/phân đen hay không
  • Có nôn ói, triệu chứng mất nước, thay đổi ý thức hoặc đau bụng dữ dội hay không
  • Gần đây có dùng kháng sinh hay không (cân nhắc tình trạng kháng thuốc)
• Câu hỏi ví dụ (những câu hỏi bệnh nhân nên tự xác nhận trước khi khám):
  • "Các triệu chứng bắt đầu từ ngày nào?"
  • "Trong gia đình hoặc đồng nghiệp có ai có triệu chứng tương tự không?"
  • "Gần đây bạn có sử dụng nước hoặc ăn thực phẩm có khả năng bị ô nhiễm không?"

Ví dụ về các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Loại kháng sinh nào hiện được khuyến nghị cho tôi và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc này và những điều cần lưu ý khi dùng là gì?"
• "Khả năng tái phát hoặc trở thành người lành mang trùng mạn tính sau khi điều trị là bao nhiêu?"
• "Các dấu hiệu của biến chứng (như thủng ruột) là gì, và nếu xuất hiện những triệu chứng này thì tôi phải làm gì ngay lập tức?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Ngay cả khi các triệu chứng của tôi đã biến mất, tôi vẫn có thể tiếp tục thải vi khuẩn ra ngoài không? Trước khi xuất viện hoặc quay lại làm việc, cần làm xét nghiệm nào để xác nhận tôi có mang trùng hay không?"
• "Tôi đã từng tiêm vaccine thương hàn, vậy tôi vẫn có thể bị nhiễm bệnh không? Nếu cần tiêm phòng trước khi đi du lịch thì tôi nên tiêm khi nào?"