Thuyên tắc huyết khối động mạch phổi

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Thuyên tắc huyết khối phổi (Pulmonary thromboembolism, PE) là bệnh cấp tính xảy ra khi cục máu đông hình thành trong các tĩnh mạch sâu, chẳng hạn như ở chân, tách ra, di chuyển theo dòng máu và làm tắc động mạch phổi hoặc các nhánh của động mạch này. Một phần dòng máu đến phổi bị chặn, gây suy giảm trao đổi khí và làm tăng gánh nặng cho tâm thất phải.
• Nguyên nhân/yếu tố nguy cơ chính: phẫu thuật·chấn thương·bất động hoặc liệt trong thời gian dài, ung thư (và điều trị ung thư), tiền sử hoặc tiền sử gia đình bị thuyên tắc, mang thai·sinh nở·thuốc tránh thai đường uống·liệu pháp hormone, béo phì·hút thuốc, catheter tĩnh mạch trung tâm, suy tim·suy thận, v.v.
• Điểm chính về sinh lý bệnh: tắc nghẽn cơ học động mạch phổi → giảm tưới máu tại vùng tương ứng và mất cân bằng thông khí/tưới máu → thiếu oxy máu, tăng sức cản mạch phổi → tăng gánh nặng cho tâm thất phải (có thể gây suy tim·sốc).
• Triệu chứng chính (cần nghi ngờ ngay): khó thở đột ngột, đau ngực (có thể nặng hơn khi hít vào), nhịp tim nhanh, ngất·chóng mặt, ho ra máu (quan sát thấy ở khoảng 20%), vã mồ hôi·lo âu·ho. Khi thuyên tắc lớn, có nguy cơ hạ huyết áp·sốc·ngừng tim.

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Mục tiêu điều trị: phòng ngừa tử vong ngay lập tức, phòng ngừa tái phát, phòng ngừa biến chứng lâu dài (ví dụ: tăng áp động mạch phổi mạn tính).
• Bệnh nhân cấp tính·ổn định
  • Điều trị chống đông bước đầu: ban đầu sử dụng heparin trọng lượng phân tử thấp (LMWH), hoặc heparin không phân đoạn (IV heparin) ở bệnh nhân hạ huyết áp/không ổn định. Chuyển sang thuốc chống đông đường uống (sau vài ngày).
  • Thuốc chống đông đường uống trực tiếp (DOACs: rivaroxaban, apixaban, v.v.) được sử dụng rộng rãi như lựa chọn tiêu chuẩn trong điều trị ban đầu và duy trì VTE không liên quan đến ung thư.
  • Warfarin (ví dụ: cần theo dõi INR) được sử dụng khi không thể dùng DOAC hoặc khi có chỉ định đặc biệt (chẳng hạn như van tim cơ học).
• Nguy cơ cao (thuyên tắc lớn, không ổn định huyết động)
  • Tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch (thuốc tiêu sợi huyết): có chỉ định khi hạ huyết áp·sốc tim. Cần cân nhắc nguy cơ chảy máu tức thời.
  • Lấy huyết khối qua catheter hoặc phẫu thuật lấy bỏ thuyên tắc (cân nhắc trong trường hợp thuyên tắc lớn).
• Khi tái phát/chống chỉ định hoặc thất bại với thuốc chống đông
  • Đặt bộ lọc tĩnh mạch chủ dưới (IVC): cân nhắc đặt tạm thời/vĩnh viễn khi không thể sử dụng thuốc chống đông hoặc xảy ra thuyên tắc tái diễn.
• Thời gian duy trì thuốc chống đông (khuyến cáo chung)
  • VTE có yếu tố khởi phát (phẫu thuật·chuyến bay, v.v.): thường là 3 tháng.
  • VTE không có yếu tố khởi phát (vô căn): tối thiểu 3 tháng, sau đó đánh giá cân bằng giữa nguy cơ tái phát và chảy máu để quyết định kéo dài (thường là dài hạn hoặc suốt đời).
  • VTE liên quan đến ung thư: kéo dài thời gian điều trị (thường khuyến cáo LMWH hoặc DOAC trong thời gian ung thư còn hoạt động).
• Quản lý lối sống·lưu ý
  • Luôn nhận thức về nguy cơ chảy máu khi điều trị chống đông: tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi bị chấn thương·thực hiện thủ thuật ngoại khoa.
  • Kiểm tra tương tác với rượu·một số thuốc (kháng sinh, thuốc chống nấm, v.v.).
  • Khi có kế hoạch mang thai·cho con bú·dự kiến phẫu thuật, cần trao đổi trước với nhân viên y tế về việc quản lý thuốc chống đông (điều trị thay thế·thời điểm ngừng thuốc).
  • Khi xảy ra tình huống cấp cứu ngay lập tức (khó thở nghiêm trọng, đau ngực, ngất, ho ra nhiều máu, hạ huyết áp), hãy đến khoa cấp cứu.

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (mang theo khi đến bệnh viện/khám ngoại trú)
  • Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (CT ngực gần đây, chụp thông khí/tưới máu phổi, D-dimer, INR, v.v.) và hình ảnh chẩn đoán (nếu có thể, lưu trong USB hoặc mang bản gốc)
  • Tiền sử bệnh (phẫu thuật·chấn thương gần đây·mang thai·tiền sử ung thư·tiền sử huyết khối tĩnh mạch)
  • Xu hướng chảy máu (tiền sử chảy máu, loét dạ dày, bệnh gan, v.v.) và thông tin dị ứng
  • Thời điểm bắt đầu triệu chứng, diễn biến thay đổi (tần suất khó thở·yếu tố gây khởi phát), ghi chép về ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày
• Thông tin cốt lõi cần cung cấp ngay cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Thời điểm xuất hiện và diễn biến triệu chứng, gần đây có di chuyển đường dài·phẫu thuật·bất động hay không
  • Khả năng mang thai hoặc có đang dùng thuốc tránh thai hay không
  • Kinh nghiệm sử dụng thuốc chống đông trước đây và có vấn đề chảy máu hay không

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Trong tình trạng hiện tại của tôi, thuốc chống đông nào được khuyến cáo và lý do là gì?"
• "Tôi cần dùng thuốc chống đông trong bao lâu và tiêu chí ngừng thuốc là gì?"
• "Các tác dụng phụ chính của thuốc này và cách xử trí khi xảy ra chảy máu là gì?"
• "Khi nào tôi cần đến khoa cấp cứu? (Các triệu chứng cảnh báo cụ thể)"
• "Trong các thói quen sinh hoạt (tập thể dục, uống rượu, đi du lịch, điều trị nha khoa), tôi cần lưu ý những điểm gì?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• "Gần đây tôi đang lên kế hoạch phẫu thuật (hoặc mang thai), vậy cần điều chỉnh thuốc chống đông như thế nào?"
• "Tôi là bệnh nhân ung thư (hoặc suy giảm chức năng thận, v.v.), vậy lựa chọn thuốc chống đông nào an toàn và hiệu quả hơn?"

— Hết —