Nhiễm toan hô hấp

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Nhiễm toan hô hấp là tình trạng máu bị axit hóa do phân áp carbon dioxide trong máu động mạch (PaCO2) tăng vì hô hấp (thông khí) giảm. Thông thường, pH < 7.35 và PaCO2 > 45 mmHg được ghi nhận.
• Sinh lý bệnh: Giảm thông khí → tích tụ CO2 → H+ trong máu tăng, làm pH giảm. Khi cấp tính, thận chưa kịp bù trừ nên HCO3− chỉ tăng nhẹ (bù trừ cấp tính: HCO3− tăng khoảng 1 mmol/L khi PaCO2 tăng 10 mmHg), nhưng khi mạn tính, HCO3− tăng nhiều hơn do thận bù trừ chuyển hóa (bù trừ mạn tính: HCO3− tăng khoảng 3–4 mmol/L khi PaCO2 tăng 10 mmHg).
• Nguyên nhân chính:
  • Bệnh phổi: phù phổi cấp, viêm phổi, cơn hen, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), khí phế thũng, viêm phế quản, v.v.
  • Vấn đề ở cơ hô hấp và thành ngực: bệnh nhược cơ, chấn thương ngực, liệt cơ hoành
  • Ức chế hệ thần kinh trung ương: thuốc gây mê, thuốc giảm đau, thuốc an thần (ví dụ: opioid), tổn thương thần kinh trung ương (tổn thương hành não)
  • Tắc nghẽn đường thở: dị vật, nhiều đờm tiết nghiêm trọng, ngưng thở khi ngủ, hội chứng giảm thông khí do béo phì
  • Cài đặt máy thở không chính xác
• Triệu chứng chính:
  • Cấp tính: khó thở, đau đầu, lo lắng·bồn chồn, thay đổi ý thức (lơ mơ·hôn mê), đỏ da, vã mồ hôi, run cơ·co giật
  • Mạn tính: mất ngủ, suy giảm trí nhớ·khả năng tập trung, buồn ngủ ban ngày, thay đổi tính cách, một số trường hợp giảm sức cơ

Phương pháp điều trị

• Mục tiêu: Đảm bảo đường thở và khôi phục thông khí hiệu quả, điều chỉnh nguyên nhân, ổn định cân bằng axit–bazơ
• Điều trị cấp cứu·ban đầu
  • Đảm bảo đường thở (lấy dị vật khi tắc nghẽn đường thở), cung cấp oxy khi cần
  • Khi suy hô hấp nặng hoặc giảm ý thức, thông khí cơ học (thông khí áp lực dương không xâm lấn (NIV; BiPAP) hoặc đặt nội khí quản rồi sử dụng máy thở)
  • Cân nhắc mở khí quản khi cần thở máy dài hạn
• Thuốc/can thiệp theo từng bệnh
  • Bệnh tắc nghẽn đường thở (hen·COPD): thuốc chủ vận beta2 dạng hít, thuốc kháng cholinergic, steroid khi cần
  • Nguyên nhân nhiễm trùng: kháng sinh phù hợp
  • Thuốc gây tác dụng phụ (như opioid): ngừng thuốc hoặc điều chỉnh liều
• Lưu ý khi điều trị bằng oxy
  • Cần cung cấp oxy trong tình trạng giảm oxy máu cấp tính
  • Ở bệnh nhân giữ CO2 mạn tính (như COPD), cung cấp oxy quá mức có thể gây ức chế hô hấp và làm PaCO2 nặng hơn, vì vậy nên bắt đầu với nồng độ thấp (mục tiêu SpO2 khoảng 88–92%) và theo dõi
  • Đối với bệnh nhân nhiễm toan hô hấp mạn tính, liệu pháp oxy dài hạn thường được khuyến nghị với lưu lượng thấp (ví dụ: 1–2 L/phút; tuân theo chỉ định riêng của từng người)
• Quan sát và theo dõi
  • Lặp lại xét nghiệm khí máu động mạch (ABG), độ bão hòa oxy (SpO2), nhịp thở·tình trạng ý thức
  • Khi thông khí cơ học, cần tránh điều chỉnh PaCO2 quá nhanh (thay đổi nhanh có thể ảnh hưởng đến lưu lượng máu não·cân bằng axit–bazơ)
• Quản lý lối sống
  • Không hút thuốc, sử dụng thuốc·ống hít đều đặn, kiểm soát cân nặng, đánh giá ngưng thở khi ngủ và cân nhắc CPAP/BiPAP khi cần
  • Thận trọng khi sử dụng thuốc an thần·opioid và trao đổi với bác sĩ điều trị

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (khi đi khám ngoại trú·cấp cứu)
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thuốc ngủ·thuốc giảm đau)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (ABG gần đây, X-quang/CT ngực, xét nghiệm chức năng phổi) cùng tên bệnh viện/ngày thực hiện
  • Các thông số cài đặt của thiết bị oxy·CPAP/BiPAP thường đang sử dụng
  • Thời điểm xuất hiện và diễn biến triệu chứng (đột ngột·tiến triển từ từ, yếu tố làm nặng), mức độ khó thở (khi nghỉ ngơi so với khi hoạt động)
  • Dấu hiệu nghi ngờ nhiễm trùng như sốt·màu đờm·ho ra máu
• Thông tin nên ghi lại khi khám ngoại trú
  • Thay đổi cân nặng gần đây, có ngưng thở khi ngủ hay không, mức độ buồn ngủ ban ngày thường ngày (ví dụ: ESS)
  • Có thay đổi ý thức trong tình huống cấp cứu hay không, gần đây có bị ngã hoặc chấn thương ngực hay không
• Ví dụ câu hỏi (bệnh nhân tự chuẩn bị)
  • Các triệu chứng bắt đầu từ khi nào và nặng lên trong tình huống nào?
  • Bạn có đang dùng thuốc an thần hoặc opioid không?

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• Theo bác sĩ, nguyên nhân của tình trạng này là gì? Có cần làm thêm xét nghiệm nào không?
• PaCO2 và pH hiện tại của tôi là bao nhiêu, và giá trị mục tiêu là khoảng bao nhiêu?
• Tác dụng phụ và cách điều chỉnh của thuốc (thuốc dạng hít·thuốc giảm đau·thuốc an thần) là gì?
• Khoảng độ bão hòa mục tiêu (SpO2) và lưu lượng oxy tại nhà cần được duy trì như thế nào?
• Cần áp dụng những thói quen sinh hoạt và biện pháp phòng ngừa nào để ngăn tái phát?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• Trường hợp của tôi là cấp tính hay mạn tính, được đánh giá như thế nào? (Sự khác biệt trong điều trị tùy theo phân biệt cấp tính và mạn tính)
• Tôi bị nghi ngờ tăng CO2 kéo dài; tôi có cần NIV tại nhà (BiPAP tại nhà) hoặc liệu pháp oxy dài hạn không?

(Khuyến cáo đến phòng cấp cứu khi cần: nếu khó thở nghiêm trọng, suy giảm ý thức tiến triển nhanh, tím tái hoặc tình trạng thiếu oxy kéo dài không đáp ứng, hãy ngay lập tức đến phòng cấp cứu)