Hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS)

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Hội chứng hô hấp Trung Đông (Middle East Respiratory Syndrome, MERS) là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp do nhiễm coronavirus gây hội chứng hô hấp Trung Đông (MERS‑CoV).
• Nguyên nhân·sinh bệnh học: Tác nhân gây bệnh là MERS‑CoV thuộc nhóm betacoronavirus, có bộ gen tương tự virus có nguồn gốc từ dơi, được cho là vật chủ tự nhiên; lạc đà (đặc biệt là lạc đà một bướu) được xác định là động vật trung gian truyền bệnh chính. Virus liên kết với thụ thể DPP4 (CD26) trên tế bào vật chủ để lây nhiễm các tế bào đường hô hấp dưới; trong trường hợp nặng, virus có thể gây tổn thương phế nang (ARDS), phản ứng viêm toàn thân và suy đa cơ quan (bao gồm cả thận).
• Lây truyền: Lây truyền từ người sang người chủ yếu xảy ra qua tiếp xúc gần, và nhiều trường hợp bùng phát tập thể trong các cơ sở y tế đã được báo cáo. Lây truyền qua giọt bắn·tiếp xúc là đường lây truyền chính; nguy cơ lây truyền qua không khí tăng lên khi thực hiện các thủ thuật liên quan đến đường hô hấp.
• Thời gian ủ bệnh: Thông thường được báo cáo là 2–14 ngày (thường 5–6 ngày).
• Triệu chứng chính: Sốt, ho, khó thở (hô hấp diễn tiến xấu cấp tính), viêm phổi. Một số bệnh nhân có kèm các triệu chứng tiêu hóa như buồn nôn, nôn và tiêu chảy. Trong trường hợp nặng, có thể xảy ra hội chứng suy hô hấp cấp (ARDS), sốc và suy thận cấp; tỷ lệ tử vong tương đối cao (khác nhau tùy theo nhóm ca bệnh, ở mức vài chục %).

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: Hiện chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu hoặc vắc xin thương mại nào được phê duyệt rộng rãi (đang tiến hành nghiên cứu·thử nghiệm lâm sàng); điều trị chủ yếu tập trung vào điều trị hỗ trợ và kiểm soát biến chứng.
• Điều trị hỗ trợ: Liệu pháp oxy (không xâm lấn hoặc thông khí cơ học), điều chỉnh dịch·điện giải, hỗ trợ huyết động (thuốc co mạch khi cần), sử dụng máy thở·ECMO trong trường hợp nặng, liệu pháp thay thế thận (lọc máu) khi xảy ra suy thận, v.v.
• Điều trị bằng thuốc: Chưa có phương pháp điều trị kháng virus được tiêu chuẩn hóa. Một số ca bệnh·nghiên cứu đã sử dụng liệu pháp phối hợp như nhóm interferon+rivavirin, nhưng hiệu quả chưa được chứng minh rõ ràng. Sử dụng kháng sinh khi nghi ngờ có nhiễm khuẩn đồng thời.
• Kiểm soát nhiễm khuẩn (quan trọng đồng thời với điều trị): Bệnh nhân nghi ngờ·đã được xác nhận cần được cách ly (phòng ngừa tiếp xúc và giọt bắn); nhân viên y tế sử dụng phương tiện bảo hộ cá nhân (PPE) phù hợp; khi thực hiện các thủ thuật tạo khí dung, cần phòng ngừa lây truyền qua không khí (sử dụng N95/thiết bị bảo vệ hô hấp tương đương). Tuân thủ các hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn tiêu chuẩn·bổ sung trong bệnh viện.
• Tiêm chủng: Chưa có vắc xin thương mại dùng cho người; các ứng viên vắc xin đang ở giai đoạn phát triển·thử nghiệm lâm sàng. Một số nghiên cứu vắc xin dành cho lạc đà một bướu đang được tiến hành.
• Kiểm soát biến chứng và theo dõi: Khi xảy ra ARDS, suy thận cấp, biến chứng tim mạch·thần kinh, cần tích cực điều trị tại chuyên khoa tương ứng. Khuyến nghị theo dõi tiên lượng lâu dài (chức năng phổi, chức năng thận, v.v.).

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị·nội dung cần ghi chép và ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị·tài liệu mang theo
  • Ghi chép ngày bắt đầu triệu chứng gần đây và diễn biến triệu chứng (sốt, ho, khó thở, tiêu chảy, v.v.)
  • Ghi chép nhiệt độ cơ thể và độ bão hòa oxy gần đây (nếu sử dụng thiết bị tại nhà)
  • Tiền sử du lịch nước ngoài (đặc biệt là khu vực Trung Đông), có tiếp xúc với lạc đà hay không, có tiếp xúc với người được xác nhận mắc MERS hay không
  • Danh sách thuốc đang sử dụng (bao gồm đơn thuốc, thuốc chống đông·thuốc ức chế miễn dịch, v.v.)
  • Tiền sử bệnh nền (đái tháo đường, bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính, bệnh thận mạn tính, suy giảm miễn dịch, v.v.)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang ngực/CT, xét nghiệm máu) hoặc bản sao giấy chẩn đoán (nếu có)
• Các mục cần kiểm tra trước khi đến khám
  • Nếu triệu chứng diễn tiến xấu nhanh (khó thở nặng hơn, suy giảm ý thức, sốt cao kéo dài, v.v.), hãy đến khoa cấp cứu ngay lập tức
  • Đeo khẩu trang·giữ khoảng cách với người khác khi đến cơ sở y tế
• Những điều cần báo trước với bác sĩ khi khám ngoại trú (nội dung cần thông báo ngay khi đến khám)
  • Có đi du lịch nước ngoài·tiếp xúc với lạc đà trong vòng 14 ngày gần đây hay không
  • Thời điểm bắt đầu và diễn biến của sốt và các triệu chứng hô hấp
  • Chỉ số độ bão hòa oxy đo tại nhà (nếu có)

Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Mức độ nặng của tình trạng hiện tại của tôi (nhẹ/trung bình/nặng) được đánh giá như thế nào?"
• "Các xét nghiệm được khuyến nghị (loại bệnh phẩm, thời điểm) là gì? Xét nghiệm được thực hiện như thế nào?"
• "Các lựa chọn điều trị và hiệu quả dự kiến cũng như tác dụng phụ của từng phương pháp là gì?"
• "Thời gian cách ly và thời điểm trở lại sinh hoạt hằng ngày được dự kiến là khi nào?"
• "Khả năng xuất hiện biến chứng lâu dài sau khi hồi phục (suy giảm chức năng phổi, vấn đề về chức năng thận, v.v.) ở mức nào?"

Ví dụ về các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• "Tôi mắc bệnh thận mạn tính (hoặc đái tháo đường, đang trong tình trạng ức chế miễn dịch), vậy nguy cơ bệnh diễn tiến nặng cao hơn bao nhiêu và khả năng phải nhập viện·lọc máu ở mức nào?"
• "Gần đây tôi không đến Trung Đông, nhưng khi nghi ngờ khả năng lây nhiễm trong bệnh viện (lây truyền liên quan đến cơ sở y tế), bác sĩ khuyến nghị làm thêm những xét nghiệm nào? Bác sĩ khuyến nghị biện pháp cách ly·xét nghiệm nào cho gia đình (người sống cùng nhà)?"

Hướng dẫn bổ sung: Nếu có các triệu chứng nghi ngờ và có mối liên quan dịch tễ (du lịch Trung Đông·tiếp xúc với lạc đà·tiếp xúc với người được xác nhận mắc bệnh, v.v.), nhất định hãy thông báo cho nhân viên y tế và đi khám theo hướng dẫn kiểm soát nhiễm khuẩn của cơ sở y tế.