Cúm A(H1N1) nguồn gốc từ lợn mới xuất hiện

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Bệnh hô hấp cấp tính xảy ra do nhiễm chủng H1N1 mới của virus cúm A (có nguồn gốc từ đại dịch năm 2009). Bệnh chủ yếu lây truyền qua giọt bắn và tiếp xúc với bề mặt bị nhiễm virus.
• Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Virus được thải ra trong dịch tiết đường hô hấp của người nhiễm bệnh (khi ho hoặc hắt hơi), xâm nhập vào đường hô hấp và gây nhiễm trùng niêm mạc đường hô hấp trên và dưới. Ở một số người, virus xâm lấn đường hô hấp dưới, gây các biến chứng nặng như viêm phổi.
• Triệu chứng chính: Sốt đột ngột (thường từ 38℃ trở lên), ho (thường là ho khan), đau họng, đau cơ, đau đầu, ớn lạnh, mệt mỏi. Một số bệnh nhân có thể kèm theo các triệu chứng đường tiêu hóa như tiêu chảy và nôn. Triệu chứng thường xuất hiện sau 1–7 ngày kể từ khi phơi nhiễm (đa số trong vòng 3 ngày).

Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Giảm nhẹ triệu chứng và phòng ngừa biến chứng. Cân nhắc sử dụng thuốc kháng virus cho nhóm nguy cơ cao hoặc khi triệu chứng từ mức độ vừa trở lên.
• Thuốc kháng virus: Các thuốc tiêu biểu là oseltamivir (đường uống) và zanamivir (dạng hít). Thuốc có hiệu quả hơn nếu được bắt đầu càng sớm càng tốt (trong vòng 48 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng); liều lượng và thời gian điều trị được quyết định theo đánh giá của bác sĩ (thông thường liệu trình 5 ngày là tiêu chuẩn trong nhiều trường hợp). Ở những bệnh nhân có nguy cơ diễn tiến nặng cao (phụ nữ mang thai, trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, người mắc bệnh mạn tính, v.v.), có thể cân nhắc sử dụng thuốc kháng virus ngay cả khi đã qua 48 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng.
• Điều trị bảo tồn: Bổ sung đủ nước, nghỉ ngơi, kiểm soát triệu chứng bằng thuốc hạ sốt·giảm đau (ví dụ: acetaminophen). Nếu nôn·tiêu chảy nghiêm trọng, theo dõi tình trạng mất nước và bù nước khi cần thiết.
• Điều trị nội trú·chăm sóc tích cực: Khi bị giảm oxy máu, nghi ngờ viêm phổi, diễn tiến xấu nhanh, bệnh tim phổi nền trở nặng, v.v., cần nhập viện và có thể được điều trị bằng oxy, thông khí cơ học, thuốc kháng virus đường tĩnh mạch hoặc thuốc kháng sinh (khi có nhiễm khuẩn thứ phát), v.v.
• Lưu ý (tự chăm sóc)
  • Cách ly và vệ sinh hô hấp: Đeo khẩu trang, che miệng bằng khăn giấy khi ho·hắt hơi rồi bỏ khăn giấy đúng cách, thường xuyên rửa tay.
  • Trẻ em·thanh thiếu niên: Không sử dụng aspirin (nguy cơ mắc hội chứng Reye). Điều trị bằng thuốc hạ sốt và bổ sung nước.
  • Phụ nữ mang thai·người mắc bệnh mạn tính·người cao tuổi hoặc yếu: Nếu có triệu chứng, cần nhanh chóng đi khám và trao đổi về khả năng sử dụng thuốc kháng virus.
• Biến chứng: Viêm phổi do virus hoặc viêm phổi do vi khuẩn thứ phát, hội chứng suy hô hấp cấp tính (ARDS), viêm cơ tim, viêm não, bệnh mạn tính trở nặng, nhiễm khuẩn nặng do vi khuẩn, v.v.
• Tiên lượng: Hầu hết trường hợp cải thiện trong vài ngày đến 1 tuần, nhưng ở nhóm nguy cơ cao, bệnh có thể tiến triển nặng và gây tử vong. Trẻ em có thể vẫn lây nhiễm trong thời gian dài hơn người lớn (tối đa trên 10 ngày).

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
  • Ghi lại ngày bắt đầu triệu chứng và diễn tiến triệu chứng (sốt, ho, khó thở, tiêu chảy, v.v.)
  • Ghi lại nhiệt độ cơ thể gần đây (mô hình sốt)
  • Danh sách các thuốc đang sử dụng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
  • Tiền sử bệnh: bệnh mạn tính (hen suyễn·COPD·bệnh tim·đái tháo đường·suy giảm miễn dịch, v.v.), có đang mang thai hay không
  • Kết quả xét nghiệm gần đây (nếu có), tình trạng tiêm chủng (có tiêm vaccine cúm gần đây hay không)
  • Thông tin về tiền sử tiếp xúc (có tiếp xúc với người được xác nhận mắc bệnh hay không, tình huống phơi nhiễm tập thể)
• Thông tin nên cung cấp ngay cho bác sĩ khi khám ngoại trú
  • Ngày bắt đầu triệu chứng và thời điểm triệu chứng trở nặng
  • Thông tin về việc đi nước ngoài gần đây·liên quan đến ổ dịch tập thể
  • Có khó thở·đau ngực·suy giảm ý thức hay không
• Các mục tự kiểm tra trước khi khám ngoại trú
  • Kiểm tra khó thở (khi gắng sức·khi nghỉ ngơi), thay đổi ý thức, lượng nước tiểu giảm (mất nước), độ bão hòa oxy trong máu (nếu có thiết bị)

Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ

• Trong tình trạng này, tôi có cần sử dụng thuốc kháng virus (oseltamivir·zanamivir) không? Nên bắt đầu dùng vào thời điểm nào và trong bao lâu?
• Tiêu chí để đánh giá nguy cơ biến chứng cao là gì? Tôi có cần nhập viện hoặc làm thêm xét nghiệm (chụp X-quang ngực, đo oxy, v.v.) không?
• Những phương pháp tự chăm sóc nào có thể thực hiện tại nhà (thuốc hạ sốt, bổ sung nước, thời gian cách ly, v.v.)?
• Quản lý người tiếp xúc·gia đình: Cần cách ly tại nhà cho đến khi nào? Người trong gia đình có cần tiêm vaccine hoặc điều trị dự phòng không?

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng đối tượng

• Câu hỏi dành cho phụ nữ mang thai: Tôi đang mang thai, dùng thuốc kháng virus có an toàn không? Mức độ nguy cơ nhiễm bệnh ảnh hưởng đến thai nhi là bao nhiêu?
• Câu hỏi liên quan đến trẻ em/trường học: Khi trẻ bị nhiễm bệnh, tiêu chí để trẻ trở lại nhà trẻ (đi học) là gì? Khi thông báo cho cơ sở chăm sóc trẻ hoặc trường học, cần cung cấp những thông tin nào?