Hội chứng kém hấp thu

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Tóm tắt định nghĩa: Đây là thuật ngữ chung chỉ tình trạng xảy ra bất thường ở một hoặc nhiều giai đoạn của quá trình tiêu hóa và hấp thu, khiến ruột không thể hấp thu đầy đủ các chất dinh dưỡng (carbohydrate, protein, chất béo, vitamin, khoáng chất, v.v.).
• Nguyên nhân chính: Tắc nghẽn đường mật (giảm dòng mật vào ruột), viêm tụy mạn·suy tụy (thiếu enzyme tiêu hóa), hội chứng tăng sinh vi khuẩn ở ruột non (SIBO), ruột non ngắn (hội chứng ruột ngắn, ví dụ chiều dài còn lại sau cắt ruột non ≲100 cm), tổn thương niêm mạc ruột non (ví dụ teo nhung mao do bệnh celiac), tắc nghẽn mạch bạch huyết, tổn thương ruột do xạ trị, nhiễm trùng, v.v.
• Tóm tắt sinh lý bệnh: Quá trình tiêu hóa·thủy phân không đầy đủ hoặc diện tích hấp thu/chức năng của niêm mạc ruột bị tổn thương khiến chất dinh dưỡng không thể đi vào cơ thể → gây nhiều triệu chứng như sụt cân·thiếu dinh dưỡng·phân mỡ·thiếu chất điện giải·protein và vitamin tan trong chất béo, v.v.
• Triệu chứng chính: Tiêu chảy mạn tính, lượng nhiều phân mỡ (phân mỡ/steatorrhea), sụt cân, đầy bụng·đau bụng, teo cơ, phù (do giảm albumin máu), xu hướng chảy máu (thiếu vitamin K), thiếu máu (thiếu sắt·folate·vitamin B12), thay đổi da, triệu chứng thần kinh (thiếu vitamin B1/B12), nhuyễn xương/loãng xương, v.v.

Phương pháp điều trị (điều trị tiêu chuẩn · thuốc · thủ thuật/phẫu thuật · quản lý lối sống) và lưu ý

• Nguyên tắc cơ bản: Ổn định tình trạng dinh dưỡng + điều trị nguyên nhân + bổ sung chất bị thiếu
• Bảo đảm dinh dưỡng trong trường hợp cấp tính/nặng
  • Khi cần, bổ sung calo·protein·chất điện giải bằng dinh dưỡng tĩnh mạch (dinh dưỡng tĩnh mạch toàn phần, TPN) hoặc dinh dưỡng qua tĩnh mạch trung tâm.
• Điều trị theo nguyên nhân
  • Suy tụy: Liệu pháp thay thế enzyme tụy đường uống (như pancreatin) — dùng kết hợp trong bữa ăn để cải thiện tiêu hóa chất béo.
  • Tăng sinh vi khuẩn ở ruột non (SIBO): Ức chế vi khuẩn bằng kháng sinh thích hợp (ví dụ rifaximin, tùy theo đánh giá lâm sàng).
  • Tắc nghẽn đường mật/giảm dòng mật: Khi nguyên nhân là tắc nghẽn đường mật, cần bảo đảm lưu thông đường mật (can thiệp nội soi·phẫu thuật), v.v.
  • Hội chứng ruột ngắn (ruột non ngắn): Hỗ trợ chức năng ruột (hỗ trợ dinh dưỡng, thúc đẩy thích nghi của ruột), trường hợp nặng có thể cân nhắc ghép ruột (hạn chế).
  • Bệnh celiac và các bệnh niêm mạc khác: Điều trị theo từng bệnh nguyên (ví dụ bệnh celiac cần chế độ ăn nghiêm ngặt không gluten).
• Bổ sung dinh dưỡng·thuốc
  • Bổ sung vitamin tan trong chất béo (A, D, E, K) và vitamin tan trong nước (khi cần).
  • Bổ sung sắt, folate, vitamin B12 (cân nhắc tiêm khi bị kém hấp thu), canxi·vitamin D (bảo vệ sức khỏe xương).
  • Bổ sung protein và khi cần truyền dịch giàu calo.
  • Khi kém hấp thu chất béo nghiêm trọng, điều chỉnh bằng chế độ ăn có chứa chất béo trung tính chuỗi trung bình (MCT) (chất béo chuỗi trung bình ít phụ thuộc hơn vào quá trình hấp thu).
• Quản lý lối sống
  • Ăn ít một và thường xuyên, điều chỉnh lượng chất béo, cung cấp đủ calo, hạn chế rượu bia (trong trường hợp liên quan đến tụy).
  • Theo dõi định kỳ cân nặng·triệu chứng·xét nghiệm máu.
• Lưu ý (nguy cơ biến chứng và điểm cần chú ý khi tự chăm sóc)
  • Thiếu vitamin·khoáng chất có thể gây chảy máu·thiếu máu·gãy xương·triệu chứng thần kinh → cần đánh giá định kỳ và bổ sung kịp thời.
  • Khi TPN kéo dài, có thể xảy ra nhiễm trùng liên quan đến catheter, thay đổi chuyển hóa đường mật·mật, bất thường chức năng gan.
  • Khi điều trị bằng kháng sinh, cần chú ý đến tác dụng phụ và tình trạng kháng thuốc.
  • Tự điều trị (sử dụng bừa bãi thực phẩm bổ sung) có thể ngược lại gây ra vấn đề về tỷ lệ hấp thu·tương tác thuốc.

Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm đồ cần chuẩn bị · hồ sơ · ví dụ câu hỏi)

• Đồ cần chuẩn bị (mang theo)
  • Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng).
  • Kết quả xét nghiệm máu·chẩn đoán hình ảnh gần đây (nếu có thể, bản in hoặc bản tóm tắt hồ sơ bệnh án điện tử).
  • Ghi chép thay đổi cân nặng và cân nặng gần đây (nếu có thể so sánh với vài tháng trước thì càng tốt).
  • Nhật ký đi tiêu: số lần tiêu chảy·tính chất (lỏng như nước/váng dầu/mùi hôi)·lượng phân, có đau bụng·đầy bụng hay không.
  • Nhật ký ăn uống (chế độ ăn thường ngày, các loại thực phẩm gây vấn đề, v.v.).
• Các điểm cần ghi trước về triệu chứng khi khám ngoại trú
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của triệu chứng (tiến triển dần/cấp tính).
  • Có hay không các triệu chứng liên quan đến thiếu chất như quáng gà·chảy máu dưới da·mệt mỏi·hạ thân nhiệt·tê tay chân.
  • Tiền sử phẫu thuật ruột (bao gồm chiều dài đoạn ruột đã cắt), tiền sử xạ trị, tiền sử viêm tụy mạn·bệnh gan mật.
• Chuẩn bị cho các xét nghiệm có thể thực hiện khi khám ngoại trú
  • Xét nghiệm mỡ trong phân (lượng mỡ trong phân 72 giờ, có steatorrhea hay không), xét nghiệm máu (albumin·chất điện giải·sắt·nồng độ vitamin·thời gian prothrombin, v.v.), khi cần xét nghiệm hấp thu D-xylose·nội soi ruột non·sinh thiết niêm mạc·xét nghiệm hơi thở (xét nghiệm hơi thở với fructose hoặc glucose để kiểm tra SIBO), v.v.

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Hiệu quả dự kiến và tác dụng phụ của phương pháp điều trị (hoặc thuốc) này là gì?"
• "Tình trạng dinh dưỡng của tôi (cân nặng·kết quả xét nghiệm máu, v.v.) nguy hiểm đến mức nào, tiên lượng ra sao?"
• "Trong sinh hoạt hằng ngày, tôi nhất thiết phải thay đổi những điểm nào về ăn uống·vận động·uống rượu bia, v.v.?"
• "Tôi cần làm thêm những xét nghiệm nào và mục đích của từng xét nghiệm là gì?"

Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho từng bệnh

• Khi nghi ngờ suy tụy: "Nếu bác sĩ kê enzyme tụy cho tôi, tôi cần dùng liều lượng thế nào trong mỗi bữa ăn? Hiệu quả xuất hiện nhanh đến mức nào?"
• Khi nghi ngờ tăng sinh vi khuẩn ở ruột non: "Tôi có cần xác nhận bằng xét nghiệm SIBO không? Điều trị bằng kháng sinh cần thực hiện bao lâu một lần và lặp lại bao nhiêu đợt?"