Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Bệnh Crohn là bệnh viêm ruột mạn tính có thể xảy ra ở toàn bộ đường tiêu hóa, từ miệng đến hậu môn; tình trạng viêm xâm lấn tất cả các lớp của ruột (transmural) và tổn thương có dạng “nhảy cóc” (skip lesions). Bệnh thường xảy ra ở vùng hồi–manh tràng (ileocecal) và đoạn cuối của ruột non, đại tràng.
- Nguyên nhân (tóm tắt): Chưa xác định được một nguyên nhân đơn lẻ chính xác. Tổng hợp thông tin được cung cấp và kiến thức y khoa cho thấy các yếu tố liên quan gồm khuynh hướng di truyền + phản ứng miễn dịch bất thường với hệ vi sinh đường ruột (khuynh hướng tự miễn), khả năng nhiễm trùng (ví dụ: mycobacteria, virus, v.v.) và các yếu tố môi trường (như hút thuốc).
- Sinh lý bệnh: Không chỉ niêm mạc ruột mà toàn bộ thành ruột bị viêm, dẫn đến loét, hẹp, rò (hình thành đường rò) và áp xe; phản ứng viêm toàn thân có thể gây các triệu chứng ngoài đường ruột như ở khớp, da, mắt, gan, v.v.
- Triệu chứng chính: Đau bụng (chủ yếu ở vùng bụng dưới), tiêu chảy (có thể kèm chất nhầy và máu), sụt cân, sốt, buồn nôn·nôn, chán ăn, mệt mỏi, áp xe quanh hậu môn·rò·rò hậu môn (theo tài liệu được cung cấp, bệnh lý hậu môn rất thường gặp), đau khớp·viêm khớp, loãng xương và các biến chứng liên quan đến thiếu hụt dinh dưỡng.
Phương pháp điều trị
- Mục tiêu điều trị: Giảm triệu chứng, kiểm soát tình trạng viêm ruột và phòng ngừa biến chứng (hẹp·rò·thủng·chảy máu, v.v.), duy trì và cải thiện chất lượng cuộc sống.
- Điều trị bằng thuốc (tóm tắt tiêu chuẩn):
- Nhóm 5-ASA (sulfasalazine, mesalamine): Được sử dụng trong điều trị bệnh nhẹ và điều trị duy trì, nhưng không phải tất cả các tổn thương của bệnh Crohn đều đáp ứng như nhau (bao gồm căn cứ từ tài liệu được cung cấp). Tác dụng phụ: đau đầu, triệu chứng đường tiêu hóa, phản ứng quá mẫn, v.v.
- Corticosteroid (như prednisolone): Có hiệu quả trong kiểm soát tình trạng viêm ở giai đoạn cấp tính, nhưng sử dụng lâu dài có thể gây nhiều tác dụng phụ (loãng xương, tăng huyết áp, đái tháo đường, tăng nguy cơ nhiễm trùng, v.v.).
- Thuốc ức chế miễn dịch (azathioprine, 6-MP, methotrexate, v.v.): Được sử dụng ở bệnh nhân phụ thuộc steroid hoặc để điều trị duy trì. Cần vài tháng mới bắt đầu phát huy hiệu quả. Tác dụng phụ: ức chế tủy xương, độc tính trên gan, tăng nguy cơ nhiễm trùng, v.v. (cần xét nghiệm máu định kỳ — tài liệu được cung cấp: khuyến nghị xét nghiệm 2–3 tháng một lần).
- Kháng sinh (metronidazole, ciprofloxacin, v.v.): Được sử dụng để kiểm soát nhiễm trùng liên quan đến áp xe·rò·hẹp. Với metronidazole, cần chú ý đến tương tác với rượu.
- Thuốc sinh học:
- Thuốc kháng TNF (infliximab [Remicade], adalimumab [Humira]) — được sử dụng trong trường hợp bệnh từ mức độ trung bình trở lên hoặc khi thuốc ức chế miễn dịch không hiệu quả. Tăng nguy cơ bệnh lao và nhiễm trùng cơ hội.
- Các liệu pháp nhắm trúng đích khác (vedolizumab, ustekinumab, v.v.) — là các lựa chọn khi điều trị trước đó không hiệu quả.
- Liệu pháp dinh dưỡng: Đặc biệt hiệu quả ở trẻ em (như dinh dưỡng đường ruột hoàn toàn). Ở người lớn, việc bổ sung dinh dưỡng và điều chỉnh thiếu hụt cũng rất quan trọng.
- Điều trị hỗ trợ: Bổ sung sắt·vitamin B12·vitamin D·canxi, v.v. (phòng ngừa thiếu máu và loãng xương).
- Thủ thuật·phẫu thuật:
- Chỉ định: Khi xảy ra biến chứng (tắc ruột·hẹp nghiêm trọng, thủng, chảy máu không đáp ứng điều trị, áp xe·rò, v.v.). Theo tài liệu được cung cấp, khoảng 50% bệnh nhân cần phẫu thuật trong quá trình điều trị.
- Các loại phẫu thuật: Cắt đoạn ruột (cắt bỏ vùng tổn thương), tạo hình chỗ hẹp, cắt toàn bộ đại tràng và tạo hồi tràng nhân tạo (khi viêm đại tràng nghiêm trọng), v.v. Phẫu thuật không chữa khỏi hoàn toàn bệnh và bệnh có khả năng tái phát — chỉ nên tiến hành phẫu thuật một cách thận trọng khi cần thiết.
- Phòng ngừa·quản lý (chăm sóc lối sống):
- Cai thuốc lá (hút thuốc làm bệnh nặng hơn và tăng tỷ lệ tái phát·tái phát sau phẫu thuật).
- Ăn uống cân bằng và bổ sung dinh dưỡng khi cần (bổ sung protein·calo).
- Quản lý mật độ xương (bổ sung vitamin D/canxi, tập thể dục chịu sức nặng, phòng ngừa loãng xương khi sử dụng steroid dài hạn).
- Phòng ngừa nhiễm trùng (cân nhắc tiêm chủng — chống chỉ định sử dụng vắc-xin sống khi đang ức chế miễn dịch).
- Theo dõi việc dùng thuốc và tác dụng phụ (xét nghiệm máu định kỳ, chức năng gan·các chỉ dấu nhiễm trùng, v.v.).
- Những điều cần lưu ý trước và trong điều trị:
- Cần sàng lọc các bệnh truyền nhiễm như bệnh lao·viêm gan B trước khi bắt đầu dùng thuốc sinh học.
- Khi sử dụng thuốc ức chế miễn dịch, cần theo dõi các bất thường về huyết học (ức chế tủy xương).
- Quản lý các tác dụng phụ toàn thân khi sử dụng steroid dài hạn.
- Cần thận trọng với NSAID vì thuốc có thể gây tổn thương niêm mạc ruột.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung), cùng với liều lượng/thời gian dùng thuốc
- Tiền sử phẫu thuật·nhập viện trước đây, hồ sơ phẫu thuật (nếu có thể, mang theo biên bản phẫu thuật)
- Kết quả xét nghiệm gần đây (kết quả nội soi đại tràng·chụp có thuốc cản quang·CT/MR ổ bụng, xét nghiệm máu (CBC, CRP, ESR, chức năng gan), xét nghiệm sắt, vitamin B12·vitamin D, v.v.)
- Nếu có, mang theo kết quả xét nghiệm phân (nuôi cấy, C. difficile, calprotectin phân, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng (thay đổi triệu chứng gần đây, số lần đi tiêu·tính chất phân, vị trí·mức độ đau bụng, thay đổi cân nặng, có sốt hay không, có máu·chất nhầy khi đi tiêu hay không)
- Thông tin về lối sống (có hút thuốc hay không, thói quen ăn uống, các yếu tố gây căng thẳng, nghề nghiệp)
- Liên quan đến sinh sản (kế hoạch mang thai·hiện có đang mang thai hay không, sử dụng biện pháp tránh thai)
- Nội dung chính cần trao đổi với nhân viên y tế khi khám ngoại trú (ví dụ):
- “Gần đây số lần tiêu chảy và thay đổi cân nặng của tôi như sau. Tôi đang dùng thuốc như sau.”
- “Gần đây tôi bị đau/có dịch tiết ở vùng hậu môn (nghi ngờ áp xe·rò).”
- “Kết quả xét nghiệm trước đây của tôi như sau, và tôi lo lắng về tác dụng phụ của các thuốc đang dùng.”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này và việc theo dõi (chu kỳ xét nghiệm) là gì?
- Trước khi bắt đầu dùng thuốc sinh học (hoặc thuốc ức chế miễn dịch), cần làm những xét nghiệm nào trước (bệnh lao, viêm gan B, v.v.)?
- Mục tiêu điều trị bệnh của tôi (gây lui bệnh so với duy trì) và thời gian điều trị dự kiến là bao lâu?
- Nếu có kế hoạch mang thai/cho con bú, những thuốc nào cần ngừng hoặc thay thế?
- Trong sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, ăn uống, hoạt động công việc), cần đặc biệt lưu ý điều gì?
Ví dụ các câu hỏi dành riêng cho bệnh
- Tôi bị đau và có dịch tiết quanh hậu môn. Trong tình huống nghi ngờ áp xe·rò, bác sĩ khuyến nghị những chẩn đoán nào (soi trực tràng·MRI·siêu âm, v.v.) và phương pháp điều trị nào (dẫn lưu mủ·kháng sinh·phẫu thuật, nên thực hiện vào thời điểm nào)?
- Trước đây tôi từng phụ thuộc vào steroid. Nếu cần bắt đầu dùng thuốc sinh học (ví dụ: thuốc kháng TNF), tôi nên ưu tiên thực hiện những xét nghiệm sàng lọc nhiễm trùng và tiêm chủng nào?