Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Bệnh đường ruột chức năng (hội chứng ruột kích thích, IBS), đặc trưng bởi đau bụng mạn tính và rối loạn đại tiện không thể giải thích bằng bất thường thực thể (cấu trúc).
- Sinh lý bệnh (tóm tắt): Tình trạng quá mẫn nội tạng của ruột, bất thường nhu động ruột (tiêu chảy, táo bón hoặc thể hỗn hợp), mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột (SIBO ở một số bệnh nhân), và bất thường ở trục ruột–não (tương tác với cảm xúc và căng thẳng) cùng tác động phức tạp.
- Triệu chứng chính:
- Đau bụng tái diễn (có xu hướng cải thiện sau khi đi đại tiện)
- Tiêu chảy (IBS-D), táo bón (IBS-C), hoặc lặp lại cả hai kiểu này (IBS-M)
- Phân có nhầy, đầy bụng, nhiều hơi
- Có thể kèm theo mệt mỏi, đau đầu, vấn đề về giấc ngủ và các triệu chứng đường tiêu hóa trên (như ợ nóng)
- Lưu ý: Sụt cân, đi ngoài ra máu, thiếu máu, hoặc xuất hiện triệu chứng mới ở người từ 50 tuổi trở lên là những “dấu hiệu cảnh báo”; cần làm thêm xét nghiệm để phân biệt với các bệnh thực thể.
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc cơ bản: Giáo dục bệnh nhân (hiểu về bệnh), điều chỉnh lối sống và chế độ ăn, điều trị bằng thuốc theo triệu chứng, kết hợp điều trị tâm lý và hành vi khi cần.
- Điều chỉnh lối sống và chế độ ăn:
- Ăn uống đều đặn, hạn chế ăn quá nhiều, quá nhiều chất béo và thực phẩm kích thích (đồ cay, caffeine, rượu)
- Chất xơ: Có thể cải thiện tạm thời, nhưng dùng quá nhiều có thể làm đầy bụng nặng hơn — khuyến nghị chất xơ hòa tan (ví dụ: psyllium) thay vì chất xơ không hòa tan
- Chế độ ăn ít FODMAP (thử trong thời gian ngắn rồi tái đưa thực phẩm vào từng bước) có thể hữu ích (khuyến nghị tham vấn chuyên gia dinh dưỡng)
- Quản lý căng thẳng (tập thể dục, ngủ đủ giấc, thiền, v.v.)
- Điều trị bằng thuốc (theo triệu chứng và thể bệnh):
- Đau bụng/co thắt: Thuốc chống co thắt (ví dụ: hyoscine, dicyclomine/thuốc có sẵn khác nhau tùy quốc gia), thuốc chống trầm cảm ba vòng liều thấp (TCA: như amitriptyline) — hữu ích trong kiểm soát đau
- Thể tiêu chảy ưu thế (IBS-D): loperamide (thuốc chống tiêu chảy), rifaximin (kháng sinh đường ruột có tác dụng chọn lọc, cân nhắc khi nghi ngờ liên quan đến SIBO), chất gắn acid mật (khi nghi ngờ tiêu chảy do acid mật), eluxadoline (khi sử dụng cần kiểm tra nguy cơ viêm tụy và các hạn chế)
- Thể táo bón ưu thế (IBS-C): Chất xơ và thuốc nhuận tràng tạo khối (psyllium), thuốc nhuận tràng thẩm thấu (PEG), Procalite (kiểm tra khả năng cung ứng tùy quốc gia), các thuốc kê đơn như linaclotide/plecanatide/lubiprostone (trong trường hợp nặng)
- Probiotic: Có báo cáo cho thấy một số chủng có thể cải thiện triệu chứng (bằng chứng khác nhau tùy sản phẩm)
- Thuốc chống trầm cảm (SSRIs): Có thể hữu ích ở thể táo bón (khi kèm triệu chứng cảm xúc)
- Điều trị không dùng thuốc:
- Các liệu pháp tâm lý như liệu pháp nhận thức hành vi (CBT), thôi miên hướng vào ruột (gut-directed hypnotherapy) có thể giúp cải thiện triệu chứng
- Thủ thuật/phẫu thuật: Không khuyến cáo điều trị phẫu thuật đối với bản thân IBS (chỉ áp dụng khi xác định có bệnh thực thể khác)
- Lưu ý:
- Không lạm dụng thuốc (tránh tự ý dùng quá mức thuốc nhuận tràng hoặc thuốc chống tiêu chảy trong thời gian dài)
- Chỉ sử dụng kháng sinh trong phạm vi hạn chế, đồng thời cân nhắc chỉ định và tác dụng phụ (như tình trạng kháng thuốc)
- Chỉ sử dụng eluxadoline, rifaximin, v.v. sau khi xác nhận chỉ định và độ an toàn
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Những thứ cần chuẩn bị:
- Danh sách các thuốc, thực phẩm bổ sung và probiotic đang dùng (liều lượng và thời gian sử dụng)
- Kết quả xét nghiệm trước đây (bản sao kết quả nội soi đại tràng, xét nghiệm máu, xét nghiệm phân và chẩn đoán hình ảnh bụng)
- Nhật ký triệu chứng (2–4 tuần gần đây): số lần và dạng đi đại tiện (thang điểm Bristol), tần suất và mức độ đau bụng (mối liên quan với sau khi ăn và căng thẳng), đầy bụng, hơi, triệu chứng về đêm
- Ghi chép thay đổi cân nặng và tiền sử gia đình (ung thư đại tràng, bệnh viêm ruột, v.v.)
- Những điều cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú:
- Thay đổi cân nặng gần đây, tình trạng đi ngoài ra máu, triệu chứng về đêm, sốt và triệu chứng thiếu máu
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng và các yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện triệu chứng (thức ăn, căng thẳng, thuốc)
- Ví dụ câu hỏi trước khi đi khám (bệnh nhân tự ghi chú):
- “Trong 2 tuần gần đây tôi đã ghi nhận kiểu tiêu chảy và táo bón như thế nào?”
- “Trong số các thuốc tôi đang dùng, có thuốc nào liên quan đến đường tiêu hóa không?”
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tác dụng phụ chính của thuốc này (thuốc được kê) là gì? Khi nào tôi cần ngừng thuốc?
- Tôi nên bắt đầu chế độ ăn được khuyến nghị cho triệu chứng của mình (ví dụ: chế độ ăn ít FODMAP) như thế nào? Tôi có cần tham vấn chuyên gia dinh dưỡng không?
- Tiên lượng sau điều trị thường như thế nào? Khả năng triệu chứng biến mất hoàn toàn là bao nhiêu?
- Vì sao cần làm xét nghiệm (nội soi đại tràng, xét nghiệm hơi thở SIBO, v.v.) và xét nghiệm nhằm xác định điều gì?
Ví dụ câu hỏi phù hợp theo từng thể bệnh
- Nếu triệu chứng của tôi thuộc thể tiêu chảy ưu thế, liệu điều trị bằng kháng sinh như rifaximin có khả năng hữu ích không? Tôi có cần xác nhận bằng xét nghiệm hơi thở SIBO không?
- Nếu thuộc thể táo bón ưu thế, có nên cân nhắc các thuốc như linaclotide và lubiprostone không? Độ an toàn khi dùng lâu dài như thế nào?
Hướng dẫn bổ sung: Nếu có “dấu hiệu cảnh báo” như sụt cân, đi ngoài ra máu, thiếu máu hoặc triệu chứng về đêm, cần nhanh chóng thực hiện thêm xét nghiệm và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa.