Xoắn ruột

1. Giải thích về bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Xoắn ruột (volvulus) là tình trạng một phần ruột bị xoắn quanh trục là mạc treo ruột, làm tắc sự lưu thông các chất trong lòng ruột và cản trở dòng máu, dẫn đến tắc ruột và thiếu máu cục bộ ruột (hoại tử).
• Nguyên nhân và bệnh sinh:
  • Bất thường xoay ruột bẩm sinh (ví dụ: bất thường xoay ruột/malrotation ở trẻ em) hoặc mạc treo ruột dài bất thường khiến ruột có độ di động lớn
  • Dính trong ổ bụng (sau phẫu thuật, sau viêm phúc mạc), phình đại tràng, táo bón nặng, túi thừa và các bất thường cấu trúc khác
  • Đặc điểm theo vị trí: đại tràng sigma (đặc biệt ở người cao tuổi) có thể xảy ra xoắn đại tràng sigma (sigmoid volvulus), ruột thừa và vùng hồi-manh tràng có thể xảy ra xoắn manh tràng/xoắn hồi-manh tràng (cecal/ileocecal volvulus), trẻ em có thể xảy ra xoắn ruột giữa (midgut volvulus)
  • Xoắn gây tắc lòng ruột → tăng áp lực trong ruột → tắc nghẽn tĩnh mạch → giảm lưu lượng máu động mạch → hoại tử do thiếu máu cục bộ → thủng và viêm phúc mạc
• Triệu chứng chính:
  • Đau bụng đột ngột và dữ dội (ban đầu đau từng cơn → đau liên tục)
  • Nôn (đôi khi nôn vọt, nôn dịch mật/không có mật), táo bón hoặc mất khả năng đi tiêu và trung tiện (triệu chứng tắc ruột)
  • Cảm giác chướng bụng, đi ngoài ra máu (khi thiếu máu cục bộ), mất nước, suy nhược toàn thân và sốc (khi bệnh tiến triển)
  • Trẻ sơ sinh/trẻ nhỏ: bụng chướng, da nhợt và lừ đừ, thở không đều, vàng da, v.v.

2. Phương pháp điều trị và lưu ý

• Nguyên tắc cấp cứu: Xoắn ruột là bệnh cấp cứu; nếu nghi ngờ thiếu máu cục bộ hoặc hoại tử, cần điều trị phẫu thuật ngay lập tức.
• Điều trị ban đầu không phẫu thuật (khi tình trạng ổn định):
  • Bù dịch và điều chỉnh điện giải, nhịn ăn, đặt ống thông mũi-dạ dày (NG) để giảm áp đường tiêu hóa
  • Kháng sinh: truyền tĩnh mạch kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm khi nghi ngờ thiếu máu cục bộ ruột hoặc thủng ruột
  • Trong trường hợp xoắn đại tràng sigma (sigmoid volvulus), ở bệnh nhân ổn định có thể tạm thời tháo xoắn bằng đặt ống qua trực tràng không gây đau/nội soi giảm áp (nội soi đại tràng mềm hoặc thụt tháo)
  • Khi giảm áp thành công, tỷ lệ tái phát cao nên thông thường được khuyến nghị phẫu thuật theo kế hoạch (gỡ dính/cố định hoặc cắt đoạn ruột và nối ruột)
• Điều trị phẫu thuật:
  • Tháo xoắn ruột (detorsion) bằng phẫu thuật nội soi ổ bụng hoặc mổ mở; cắt bỏ phần ruột bị hoại tử (resection)
  • Tùy tình trạng sau khi cắt ruột, quyết định nối ruột ngay (primary anastomosis) hoặc làm hậu môn nhân tạo ở đoạn gần (mở thông hồi tràng/đại tràng tạm thời)
  • Trong trường hợp xoắn ruột giữa do malrotation ở trẻ em, cần phẫu thuật Ladd (gỡ dính ruột và điều chỉnh vị trí ruột)
• Biến chứng và tiên lượng:
  • Nếu điều trị chậm trễ, hoại tử ruột → thủng ruột → viêm phúc mạc → có thể tiến triển thành nhiễm trùng huyết và sốc, làm tăng tỷ lệ tử vong
  • Có thể xảy ra hội chứng ruột ngắn hoặc suy giảm chức năng ruột lâu dài sau khi cắt ruột
  • Tiên lượng tốt khi điều trị sớm, nhưng phụ thuộc vào việc có hoại tử, thủng ruột hay không và tình trạng toàn thân
• Tự chăm sóc và lưu ý:
  • Khi đau bụng, nôn, bất thường đại tiện (đặc biệt là không thể đi tiêu hoặc trung tiện), hãy đến khoa cấp cứu ngay lập tức
  • Nếu có bệnh nền (táo bón nặng, tiền sử phẫu thuật ruột), cần quản lý định kỳ và phòng ngừa táo bón (chất xơ, nước, thói quen đi tiêu đều đặn)
  • Sau khi giảm áp bằng nội soi, khả năng tái phát cao; cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa về sự cần thiết của điều trị phẫu thuật

3. Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng và thông tin cần chuẩn bị:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc chống đông máu, thuốc chống kết tập tiểu cầu, v.v.)
  • Tiền sử phẫu thuật (phẫu thuật ổ bụng, khả năng có dính), các chẩn đoán hiện có (phình đại tràng, bất thường xoay ruột, v.v.)
  • Tiền sử dị ứng (thuốc, latex, v.v.)
  • Diễn biến triệu chứng gần đây: thời điểm và tính chất khởi phát cơn đau (từng cơn/liên tục), có nôn hay không và tính chất chất nôn, có đi tiêu/trung tiện được hay không, sốt/chóng mặt, v.v.
  • Nếu có bản sao kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang bụng, CT, nội soi đại tràng, v.v.), hãy mang theo
• Dự kiến về kiểm tra và chuẩn bị:
  • Nếu có triệu chứng cấp cứu (đau dữ dội, nôn, không thể đi tiêu, sốt), nên đến thẳng khoa cấp cứu thay vì khám ngoại trú
  • Khi đặt lịch khám ngoại trú, nếu ghi lại nhật ký triệu chứng (diễn biến theo từng khung giờ) và mang theo sẽ giúp ích cho việc chẩn đoán

4. Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Với tình trạng hiện tại của tôi, tôi có cần phẫu thuật ngay không? Có thể theo dõi hoặc điều trị bằng nội soi không?"
• "Ưu, nhược điểm và thời gian hồi phục của từng phương án điều trị được khuyến nghị là gì?"
• "Nếu phẫu thuật, nguy cơ biến chứng (nhiễm trùng, rò, hội chứng ruột ngắn, v.v.) ở mức nào?"
• "Sau phẫu thuật hoặc điều trị nội soi, tôi cần duy trì những thói quen sinh hoạt nào để phòng ngừa tái phát?"
• "Thời gian nằm viện và thời điểm dự kiến trở lại sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục, lái xe, đi làm) là khi nào?"

5. Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• Khi nghi ngờ xoắn đại tràng sigma (sigmoid volvulus): "Nếu trước tiên dự định điều trị bằng giảm áp nội soi (thụt tháo/nội soi đại tràng), tỷ lệ tái phát và việc có khuyến nghị phẫu thuật sau đó hay không sẽ như thế nào?"
• Khi nghi ngờ xoắn ruột giữa (midgut volvulus) do bất thường xoay ruột ở trẻ em/trẻ sơ sinh: "Nếu nghi ngờ bất thường xoay ruột (hoặc malrotation), có cần phẫu thuật ngoại khoa (Ladd) ngay lập tức không? Khả năng bảo tồn ruột khi phẫu thuật là bao nhiêu?"