Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa và sinh lý bệnh: Bệnh trào ngược dạ dày-thực quản (GERD) là tình trạng các thành phần trong dạ dày (axit dạ dày, enzym tiêu hóa, v.v.) trào ngược lặp đi lặp lại lên thực quản do suy giảm chức năng cơ thắt thực quản dưới (LES) hoặc tăng áp lực trong dạ dày, gây viêm và các triệu chứng ở niêm mạc thực quản. Cơ chế chính gồm giãn thoáng qua LES (transient LES relaxation), giảm áp lực cơ thắt thực quản dưới, bất thường về giải phẫu giữa thực quản dưới và dạ dày (ví dụ: thoát vị khe thực quản), chậm làm rỗng dạ dày, tăng áp lực ổ bụng (béo phì, mang thai, cổ trướng, v.v.).
- Nguyên nhân chính: ăn quá nhiều, thức ăn nhiều dầu mỡ·caffeine·sô cô la·bạc hà·rượu·đồ uống có ga, hút thuốc, một số thuốc (thuốc đối kháng calci·thuốc kháng cholinergic·theophylline, v.v.), béo phì, mang thai, thoát vị khe thực quản, rối loạn làm rỗng dạ dày.
- Triệu chứng điển hình:
- Điển hình: ợ nóng (heartburn), trào ngược axit dạ dày (ợ chua·vị đắng)
- Liên quan đến thực quản: khó nuốt, đau khi nuốt, đau ngực
- Liên quan đến tai mũi họng·hô hấp: ho mạn tính, khàn giọng, cảm giác vướng ở họng, viêm thanh quản, hen suyễn nặng lên
- Khác: ăn mòn răng (gây sâu răng), đau ngực không điển hình
- Các xét nghiệm thường được sử dụng để chẩn đoán: nội soi đường tiêu hóa trên (kiểm tra viêm thực quản·biến chứng), xét nghiệm độ axit thực quản (pH) 24 giờ (đánh giá độ axit·tần suất trào ngược), đo áp lực thực quản (đánh giá nhu động).
Phương pháp điều trị
- Điều chỉnh lối sống (nền tảng của điều trị)
- Không ăn quá nhiều, không ăn khuya·không ăn ngay trước khi đi ngủ (đi ngủ sau khi ăn ít nhất 2–3 giờ)
- Giảm cân (nếu béo phì), bỏ thuốc lá, hạn chế rượu
- Tránh các thực phẩm kích hoạt triệu chứng (thức ăn nhiều dầu mỡ·cà phê·sô cô la·bạc hà·nước cam·đồ uống có ga)
- Khi ngủ, nâng phần thân trên 15–20° (khoảng 6–8 inch), không mặc quần áo bó sát cơ thể
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc kháng axit/alginate: giảm triệu chứng trong thời gian ngắn
- Thuốc chẹn thụ thể H2 (ví dụ: famotidine): dùng để kiểm soát triệu chứng nhẹ hoặc triệu chứng về đêm
- Thuốc ức chế bơm proton (PPIs, ví dụ: nhóm omeprazole): thuốc hàng đầu cho viêm thực quản mức độ trung bình trở lên hoặc triệu chứng tái diễn. Thông thường dùng trong 4–8 tuần để đánh giá mức độ cải thiện. Khi cần, cân nhắc điều trị duy trì dài hạn hoặc điều trị on-demand.
- Thuốc tăng nhu động dạ dày (prokinetic): dùng hỗ trợ ở một số bệnh nhân (cân nhắc hiệu quả·tác dụng phụ, ví dụ: tác dụng phụ của nhóm thuốc đối kháng dopamine)
- Trao đổi với bác sĩ khi lựa chọn·ngừng·sử dụng thuốc dài hạn (có báo cáo về các nguy cơ tiềm ẩn khi sử dụng PPI dài hạn: gãy xương·giảm hấp thu vitamin B12·nguy cơ nhiễm trùng đường ruột, v.v.).
- Phẫu thuật và thủ thuật
- Chỉ định: triệu chứng vẫn kéo dài dù đã dùng thuốc·điều chỉnh lối sống hoặc có tác dụng phụ của thuốc, biến chứng (viêm thực quản nặng·hẹp·chảy máu), không đáp ứng/không tuân thủ dùng thuốc hoặc theo mong muốn của bệnh nhân
- Lựa chọn phẫu thuật: phẫu thuật tạo hình đáy vị Nissen bằng nội soi ổ bụng (tạo hình đáy vị toàn phần hoặc bán phần), LINX (thiết bị từ tính), v.v.
- Điều trị nội soi (ví dụ: sóng cao tần, v.v.) có bằng chứng còn hạn chế và được áp dụng có chọn lọc
- Xử trí biến chứng
- Hẹp thực quản: có thể cần nong thực quản qua nội soi
- Chảy máu·loét·rối loạn hấp thu, phát sinh thực quản Barrett do viêm tái diễn kéo dài (cần theo dõi) — thực quản Barrett có thể tiến triển thành ung thư biểu mô tuyến thực quản tùy theo mức độ loạn sản, vì vậy cần nội soi và sinh thiết định kỳ
- Lưu ý (khi tự chăm sóc)
- Triệu chứng cảnh báo (cần được đánh giá sớm): khó nuốt nghiêm trọng hoặc không thể nuốt, sụt cân không rõ nguyên nhân, đi ngoài phân đen/nôn ra máu, đau ngực dai dẳng (cần loại trừ nguyên nhân do tim)
- Không tự ý ngừng thuốc khi chưa giảm triệu chứng; hãy trao đổi với bác sĩ
- Xây dựng kế hoạch điều trị có cân nhắc tương tác thuốc·bệnh nền (mang thai·bệnh tim·hen suyễn, v.v.)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng và hồ sơ cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·thuốc không kê đơn·thực phẩm bổ sung)
- Kết quả các xét nghiệm trước đây (nội soi, xét nghiệm pH 24 giờ, đo áp lực thực quản, v.v.) và ngày thực hiện xét nghiệm
- Nhật ký triệu chứng (thời điểm bắt đầu triệu chứng, tần suất, thời gian trong ngày (đặc biệt là ban đêm), mối liên quan với bữa ăn·tư thế, thực phẩm·hành vi gây khởi phát)
- Ghi chép thay đổi cân nặng, tình trạng hút thuốc·uống rượu, tình trạng mang thai
- Chẩn đoán hiện có (hen suyễn, vấn đề răng miệng, v.v.) và đáp ứng với điều trị trước đây (thuốc·phẫu thuật)
- Tài liệu cần cho bác sĩ xem khi khám ngoại trú
- Ảnh gần đây (ví dụ: nếu có dấu hiệu bất thường như chất nôn·phân đen, hãy ngay lập tức đến khoa cấp cứu)
- Thang điểm triệu chứng (ví dụ: số lần ợ nóng mỗi ngày, cường độ đau)
- Các câu hỏi tự kiểm tra trước khi khám ngoại trú (những điểm chính cần trao đổi với bác sĩ)
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào, xảy ra thường xuyên đến mức nào và nặng lên trong những tình huống nào?
- Triệu chứng về đêm có ảnh hưởng đến giấc ngủ không?
- Thuốc hiện tại đã giúp cải thiện đến mức nào? Có tác dụng phụ không?
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Theo bác sĩ, nguyên nhân chính của triệu chứng này là gì?
- Cần thực hiện những xét nghiệm nào cho các triệu chứng hiện tại (nội soi·pH 24 giờ·đo áp lực thực quản, v.v.)?
- Cần dùng thuốc nào và trong bao lâu? Nguy cơ của việc sử dụng PPI dài hạn là gì?
- Trong các thay đổi lối sống, điều gì cần được thay đổi trước tiên (ưu tiên)?
- Khả năng cần phẫu thuật hoặc thủ thuật là bao nhiêu? Ưu và nhược điểm của phẫu thuật là gì?
- Cần theo dõi các biến chứng (hẹp·thực quản Barrett, v.v.) như thế nào?
Ví dụ về các câu hỏi tùy theo bệnh
- Trào ngược về đêm làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống của tôi. Ngoài việc nâng đầu giường, còn biện pháp hoặc cách điều chỉnh thuốc nào được khuyến nghị không?
- Tôi bị ho mạn tính/hen suyễn kèm theo. Khả năng các triệu chứng cải thiện đáng kể chỉ nhờ điều trị trào ngược có cao không? Có cần khám phối hợp với bác sĩ chuyên khoa hô hấp không?
- (Dành cho người được chẩn đoán thực quản Barrett) Khoảng thời gian theo dõi thực quản Barrett là bao lâu, và nếu phát hiện loạn sản thì các lựa chọn điều trị là gì?
(Tham khảo) Phần lớn bệnh nhân trào ngược không ăn mòn đáp ứng tốt với thuốc·điều chỉnh lối sống (ví dụ: ở bệnh nhân không ăn mòn, tỷ lệ cải thiện triệu chứng nhờ điều trị bằng thuốc cao), còn nếu có viêm thực quản nặng·biến chứng hoặc không đáp ứng với thuốc thì cân nhắc các xét nghiệm·điều trị bổ sung (nong thực quản·phẫu thuật·nội soi theo dõi, v.v.).