Dị vật thực quản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa: Dị vật thực quản là tình trạng vật chất được nuốt vào, có chủ ý hoặc ngoài ý muốn, bị mắc lại trong thực quản. Dị vật thường mắc ở các chỗ hẹp của thực quản (đặc biệt là chỗ hẹp thứ nhất) và đặc biệt thường gặp ở trẻ em.
• Nguyên nhân/cơ chế bệnh sinh:
  • Trẻ em: Phần lớn là do vô tình hít vào/nuốt phải các dị vật nhỏ như đồng xu, đồ chơi nhỏ, cúc áo, kim băng. Trẻ em (đặc biệt từ 1–3 tuổi) chiếm tỷ lệ mắc cao nhất (khoảng 75–80%).
  • Người lớn: Mảnh xương, răng giả, kim loại sắc nhọn (ghim, kim)など; nguy cơ tăng ở bệnh nhân tâm thần, tù nhân hoặc bệnh nhân mắc bệnh thực quản (hẹp thực quản, tiền sử phẫu thuật).
  • Cơ chế bệnh sinh: Tắc nghẽn cơ học gây khó nuốt và ứ đọng dịch tiết; thiếu máu cục bộ niêm mạc do chèn ép → hoại tử, thủng. Pin (đặc biệt là pin cúc áo) gây tổn thương điện hóa/hóa học, dẫn đến hoại tử mô nhanh chóng.
• Triệu chứng chính:
  • Tăng tiết nước bọt (chảy dãi), khó nuốt, cảm giác vướng ở họng, nôn, ho, đau ngực, khó thở hoặc thở khò khè.
  • Ở trẻ em, triệu chứng có thể không đặc hiệu (quấy khóc, chán ăn, sốt, v.v.) và có thể bị nhầm với nhiễm trùng đường hô hấp trên hoặc bệnh đường tiêu hóa.
  • Trường hợp nặng có thể xảy ra khó thở và thở rít do chèn ép đường thở.

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc: Quyết định dựa trên loại dị vật (pin, vật sắc nhọn, có cản quang hay không), vị trí (trong thực quản/đường tiêu hóa), triệu chứng (tắc nghẽn đường thở, tiết nước bọt quá mức) và thời gian đã trôi qua.
• Điều trị cấp cứu (cần thực hiện ngay):
  • Trong trường hợp có pin cúc áo, chất ăn mòn mạnh, kim loại sắc nhọn (ghim, kim, lưỡi dao cạo), nghi ngờ tổn thương đường thở, khó thở hoặc có dấu hiệu tắc nghẽn đường thở, cần bảo đảm đường thở ngay lập tức (đặt nội khí quản nếu cần), sau đó lấy dị vật qua nội soi.
• Lấy dị vật qua nội soi:
  • Lấy trực tiếp bằng nội soi mềm (hoặc nội soi cứng) là phương pháp điều trị tiêu chuẩn (tiến hành chẩn đoán và điều trị đồng thời). Cần thực hiện càng sớm càng tốt (đặc biệt với dị vật nguy hiểm, cần thực hiện ngay).
• Không cấp cứu/theo dõi:
  • Nếu triệu chứng nhẹ, dị vật nhỏ và tròn (không gây hại khi đi qua đường tiêu hóa), có thể theo dõi và chụp X-quang bụng để kiểm tra diễn tiến. Tuy nhiên, nếu xuất hiện triệu chứng hoặc đã quá 24 giờ (tùy tình trạng lâm sàng), khuyến nghị chủ động lấy dị vật.
  • Phương pháp ống thông bóng: Có thể sử dụng dưới hướng dẫn của huỳnh quang tăng sáng trong vòng 72 giờ, nhưng chỉ áp dụng cho dị vật đơn độc, hình tròn và cản quang trên X-quang. Chống chỉ định khi có dị dạng thực quản, tiền sử phẫu thuật hoặc khó thở.
• Điều trị phẫu thuật:
  • Cần phẫu thuật khi không thể lấy dị vật qua nội soi hoặc xảy ra thủng thực quản hay biến chứng nghiêm trọng (như xâm lấn mạch máu lớn).
• Các xử trí khác:
  • Khi nghi ngờ thủng, cần nhịn ăn (NPO), sử dụng kháng sinh, bù dịch, điều trị oxy và chăm sóc tích cực nếu cần.
  • Cân nhắc sử dụng thuốc giảm đau và thuốc ức chế acid (PPI) để giảm đau, viêm (nhằm thúc đẩy lành vết thương và phòng tái phát).
• Lưu ý (tự chăm sóc):
  • Không cố dùng ngón tay móc dị vật tại nhà (các thủ thuật dùng tay rất nguy hiểm).
  • Không cho ăn để đẩy dị vật xuống (đặc biệt chống chỉ định với pin cúc áo và dị vật sắc nhọn).
  • Các triệu chứng cần đến khoa cấp cứu ngay: chảy dãi liên tục, khó nuốt nghiêm trọng, khó thở, đau ngực kéo dài, bất ổn huyết động.

Các điểm cần kiểm tra trước khi đến khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)

Đồ cần chuẩn bị và các thông tin cần xác nhận:

• Thời điểm nuốt phải (thời gian chính xác), tình huống khi nuốt (mô tả càng chi tiết càng tốt về vật đã nuốt: kích thước, hình dạng, chất liệu (nhựa/kim loại/thủy tinh/pin/xương, v.v.)), số lượng
• Triệu chứng hiện tại (chảy dãi, khó nuốt, khó thở, đau ngực, nôn, v.v.) và thời điểm bắt đầu
• Tiền sử bệnh: phẫu thuật thực quản, hẹp thực quản, viêm thực quản do trào ngược, tình trạng răng/răng giả
• Danh sách thuốc đang dùng, thông tin dị ứng
• Kết quả chụp X-quang/nội soi đã thực hiện trước đó (nếu có, hãy mang theo)
• Đối với trẻ em, cần có người giám hộ đi cùng; nếu có thể, mang theo ảnh (ảnh dị vật hoặc vật tương tự) hoặc bao bì sản phẩm Ví dụ câu hỏi (những thông tin nên tự ghi lại trước khi khám):
• Bạn/trẻ đã nuốt vật gì và vào lúc nào?
• Hiện tại khi nuốt có đau không? Có nuốt được thức ăn không?
• Có khó thở hoặc âm thanh hô hấp bất thường (thở khò khè, thở rít) không?
• Nước bọt có bị trào ra ngoài không? Có nôn ra máu hoặc thấy máu không?

Ví dụ các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• “Thời điểm được khuyến nghị để lấy dị vật là khi nào? Có cần cấp cứu không?”
• “Trong các phương pháp lấy dị vật (nội soi mềm/nội soi cứng/ống thông bóng/phẫu thuật), phương pháp nào được khuyến nghị? Nguy cơ và ưu điểm của từng phương pháp là gì?”
• “Nguy cơ biến chứng (thủng, nhiễm trùng) ở mức nào và cần làm gì để phòng ngừa?”
• “Sau điều trị cần hạn chế chế độ ăn uống và hoạt động như thế nào?”

Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh

• “Dị vật là pin cúc áo (hoặc kim loại sắc nhọn), có cần lấy ngay qua nội soi không? Nếu trì hoãn việc lấy ra, tổn thương dự kiến sẽ tiến triển nhanh đến mức nào?”
• “Dị vật cản quang trên X-quang (hoặc là một đồng xu đơn độc), trong những điều kiện nào có thể chỉ theo dõi tại cơ sở của quý vị (ngoại trú), và thời gian theo dõi tối đa là bao lâu?”

Tham khảo thêm (tóm tắt)

• Phạm vi có thể theo dõi: Có thể theo dõi ngắn hạn nếu không có triệu chứng, không phải dị vật nguy hiểm, dị vật nhỏ và không gây hại khi nuốt; tuy nhiên, nhìn chung khuyến nghị lấy dị vật nếu đã quá 24 giờ hoặc tình trạng tiết dịch nghiêm trọng.
• Phương pháp ống thông bóng có thể được sử dụng dưới hướng dẫn của huỳnh quang tăng sáng trong vòng 72 giờ, chỉ áp dụng cho dị vật đơn độc, hình tròn và cản quang trên X-quang; chống chỉ định khi có dị dạng thực quản, khó thở hoặc tiền sử phẫu thuật.
• Trong các tình huống cần xử trí cấp cứu ngay (pin cúc áo, kim loại sắc nhọn, khó thở, v.v.), phải được chuyển ngay đến khoa cấp cứu/phòng nội soi, không trì hoãn.