U cơ trơn thực quản

1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa/sinh lý bệnh: Cân gan chân là dải sợi dày bắt đầu từ xương gót và chạy ngang qua lòng bàn chân để bám vào nền các ngón chân, có vai trò nâng đỡ vòm dọc của bàn chân và hấp thụ chấn động khi đi lại. Vi chấn thương, viêm và xơ hóa cân gan chân xảy ra do sử dụng quá mức hoặc chịu tải quá mức lặp đi lặp lại, gây đau.
• Nguyên nhân chính/yếu tố nguy cơ:
  • Đứng hoặc đi bộ trong thời gian dài, hoặc chịu tải trọng lặp đi lặp lại như chạy (leo cầu thang, leo núi, chạy bộ, aerobic, v.v.)
  • Béo phì hoặc tăng cân đột ngột
  • Bàn chân bẹt hoặc vòm quá cao (bàn chân lõm), bất thường về hình dạng bàn chân
  • Giày không thoải mái (đế cứng, gót quá thấp, giày chật), giày cao gót
  • Tăng đột ngột lượng vận động, chấn thương do nhảy hoặc ngã
  • Các bệnh nền như đái tháo đường, viêm khớp (làm tăng nguy cơ)
• Triệu chứng lâm sàng:
  • Đau gót chân (mặt trong) dữ dội khi bước bước đầu tiên vào buổi sáng (một vài bước đầu tiên) hoặc ngay sau khi đứng dậy sau khi ngồi lâu
  • Đau tăng lên sau khi đi bộ lâu hoặc sau khi vận động
  • Ấn đau khu trú ở mặt trong gót chân, thường đi kèm co ngắn gân Achilles
• Chẩn đoán phân biệt: Cần xem xét teo lớp mỡ gan chân, gãy mỏi xương gót, viêm túi thanh dịch gót chân, bệnh lý thần kinh (như bệnh đơn dây thần kinh), v.v.

2) Phương pháp điều trị và lưu ý

• Điều trị bảo tồn (cải thiện ở đa số trường hợp, trên 90%):
  • Điều chỉnh hoạt động và giảm cân: giảm các hoạt động chịu tải cao như chạy, nhảy trong giai đoạn đầu bị đau
  • Điều chỉnh giày dép: khuyến nghị giày có đế đệm, gót hơi cao và kích cỡ vừa chân
  • Kéo giãn cân gan chân và cơ bắp chân (gân Achilles): thực hiện đều đặn hằng ngày (khuyến nghị có sự hướng dẫn của chuyên viên vật lý trị liệu)
  • Nẹp ban đêm (night splint): duy trì cân gan chân ở trạng thái kéo giãn vào ban đêm, giúp cải thiện triệu chứng (thường trong vài tuần đến vài tháng)
  • Dụng cụ chỉnh hình/lót giày (orthotics): điều chỉnh các vấn đề về cấu trúc như bàn chân bẹt hoặc bàn chân lõm
  • Vật lý trị liệu: xoa bóp, siêu âm, ngâm xen kẽ nóng lạnh, băng dán
  • Kiểm soát đau: có thể sử dụng thuốc chống viêm giảm đau không steroid (NSAIDs) trong thời gian ngắn
  • Điều trị bằng sóng xung kích (ESWT): cân nhắc ở bệnh nhân mạn tính không đáp ứng với điều trị bảo tồn
  • Điều trị bằng tiêm: tiêm steroid (chỉ sử dụng một lần trong trường hợp nặng, khuyến nghị không tiêm lặp lại) — cần thận trọng vì có nguy cơ teo lớp mỡ và rách cân
  • Các phương pháp điều trị không phẫu thuật xâm lấn như huyết tương giàu tiểu cầu (PRP) có tính chọn lọc và bằng chứng còn đa dạng
• Điều trị phẫu thuật:
  • Cân nhắc rạch một phần cân gan chân (plantar fascia release) khi tình trạng đau dữ dội và rối loạn chức năng vẫn kéo dài dù đã điều trị bảo tồn thích hợp trong hơn 6 tháng
• Lưu ý/biến chứng:
  • Tiêm steroid lặp lại làm tăng nguy cơ teo lớp mỡ gan chân và rách cân gan chân
  • Nếu để lâu không điều trị, có thể xảy ra rối loạn đi lại và đau mạn tính kéo dài
  • Bệnh nhân đái tháo đường hoặc bệnh lý thần kinh ngoại biên cần lưu ý nguy cơ nhiễm trùng và vấn đề liền vết thương
• Tiên lượng:
  • Đa số cải thiện với điều trị bảo tồn; cần vài tuần đến vài tháng để hồi phục hoàn toàn (khuyến nghị mang dụng cụ chỉnh hình trong 2–3 tháng). Một số trường hợp trở thành mạn tính và cần điều trị bổ sung

3) Các điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng và thông tin cần chuẩn bị khi đến khám)

• Vật dụng/thông tin cần mang theo:
  • Danh sách các thuốc đang dùng (đặc biệt là thuốc chống đông máu, steroid, v.v.)
  • Tiền sử bệnh (đái tháo đường, bệnh thấp khớp, v.v.), tiền sử phẫu thuật
  • Ghi chép về thay đổi cân nặng gần đây
  • Ảnh giày hoặc đôi giày thực tế (giày thường đi)
  • Kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang bàn chân, siêu âm, MRI, v.v.) hoặc hồ sơ khám bệnh liên quan
• Ghi chép triệu chứng (nội dung cần giải thích với bác sĩ):
  • Thời điểm bắt đầu và diễn tiến của cơn đau (khi nào đau nặng hơn)
  • Đặc điểm cơn đau (có đau khi bước bước đầu tiên vào buổi sáng hay không, đau tăng sau khi đi bộ, v.v.)
  • Vị trí đau (vị trí chính xác) và mức độ đau (điểm đau)
  • Yếu tố làm nặng lên hoặc cải thiện (vận động, giày dép, kéo giãn, v.v.)
  • Các phương pháp điều trị trước đây (dụng cụ chỉnh hình, vật lý trị liệu, tiêm, v.v.) và đáp ứng
• Những điều nên đo trước khi khám:
  • Quãng đường cảm thấy khó chịu khi đi bộ (ví dụ: bao nhiêu mét?)
  • Có hạn chế hoạt động hằng ngày hay không

4) Ví dụ về các câu hỏi chung nên hỏi bác sĩ

• "Nguyên nhân của tình trạng này là gì và trong trường hợp của tôi, các yếu tố nguy cơ là gì?"
• "Khả năng cải thiện với điều trị bảo tồn trong bao lâu là bao nhiêu? Tiên lượng như thế nào?"
• "Lợi ích và tác dụng phụ của thuốc uống hoặc điều trị bằng tiêm là gì?"
• "Tôi nên thực hiện phục hồi chức năng (kéo giãn, tập luyện) như thế nào và bao lâu một lần?"
• "Nếu cần phẫu thuật thì khi nào nên cân nhắc? Hiệu quả kỳ vọng và biến chứng của phẫu thuật là gì?"

5) Ví dụ về các câu hỏi tùy chỉnh theo bệnh

• "Nẹp đeo ban đêm (night splint) nào phù hợp, và tôi cần đeo mỗi ngày trong bao nhiêu tháng?"
• "Tôi bị bàn chân bẹt (hoặc bàn chân lõm), có cần kê lót giày theo yêu cầu (orthotics) không? Mức độ cải thiện kỳ vọng sau khi kê lót là bao nhiêu?"

(Đây là bệnh chủ yếu được chẩn đoán trên lâm sàng; khi cần, có thể phân biệt gãy xương và gai xương bằng X-quang, đồng thời cân nhắc đánh giá bổ sung bằng siêu âm hoặc MRI trong các trường hợp có triệu chứng mạn tính hoặc không điển hình.)