Viêm thực quản

Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)

• Định nghĩa và sinh lý bệnh: Đây là tình trạng niêm mạc thực quản bị viêm, dẫn đến tổn thương như trợt, loét và phồng rộp. Các cơ chế chính bao gồm tổn thương hóa học do axit dạ dày, tổn thương trực tiếp do hóa chất (chất ăn mòn), kích ứng tại chỗ do thuốc hoặc viêm nhiễm do tác nhân gây bệnh (nấm, virus, vi khuẩn). Tình trạng trào ngược axit dạ dày tái diễn và mạn tính có thể tiến triển từ tổn thương lớp bề mặt niêm mạc đến chuyển sản biểu mô ruột (thực quản Barrett).
• Nguyên nhân chính:
  • Trào ngược dạ dày–thực quản (GERD) — thường gặp nhất
  • Viêm thực quản nhiễm trùng: Candida, HSV (herpes simplex), CMV, v.v. — chủ yếu xảy ra ở người suy giảm miễn dịch
  • Do thuốc (viên thuốc lưu lại lâu trong thực quản và gây kích ứng hóa học) — thuốc kháng axit, thuốc kháng sinh, thuốc sắt, NSAIDs, v.v.
  • Tổn thương do chất ăn mòn (axit/kiềm), xạ trị·hóa trị
• Triệu chứng chính:
  • Khó nuốt, đau khi nuốt, ợ nóng (cảm giác nóng rát), đau ngực
  • Buồn nôn·nôn, nôn ra máu, đi ngoài phân đen (khi có chảy máu)
  • Sốt·ớn lạnh (viêm thực quản nhiễm trùng), cảm giác thức ăn bị mắc lại

---

Phương pháp điều trị

• Nguyên tắc chung: xác định nguyên nhân (trào ngược, nhiễm trùng, thuốc, v.v.) → điều trị mục tiêu theo nguyên nhân + giảm triệu chứng · phòng ngừa biến chứng
• Điều trị bằng thuốc
  • Liên quan đến trào ngược dạ dày–thực quản: ưu tiên sử dụng thuốc ức chế bơm proton (PPI) (tuân theo đơn thuốc·chỉ định của bác sĩ). Khi cần, phối hợp thuốc chẹn H2 hoặc điều chỉnh liều PPI.
  • Viêm thực quản nhiễm trùng:
    • Candida: fluconazole đường uống (tuân theo đơn thuốc và chỉ dẫn về liều dùng của bác sĩ)
    • HSV: thuốc kháng virus (chẳng hạn acyclovir)
    • CMV: nhóm gentamicin (ví dụ: ganciclovir, v.v.) — cần điều trị IV ở người bệnh nặng·suy giảm miễn dịch
  • Do thuốc: ngừng hoặc thay thế thuốc bị nghi ngờ, khuyến nghị uống thuốc cùng nước sau bữa ăn, khi cần sử dụng thuốc bảo vệ niêm mạc (ví dụ: sucralfate) hoặc PPI
• Thủ thuật·phẫu thuật
  • Cầm máu qua nội soi (khi chảy máu), cân nhắc điều trị phẫu thuật khi có thủng·loét nặng·hẹp·chảy máu kéo dài hoặc thất bại với điều trị bằng thuốc·điều trị nội khoa
  • Hẹp mạn tính: nong qua nội soi (dilation), trường hợp nặng có thể đặt stent hoặc phẫu thuật chỉnh sửa
  • Tổn thương do chất ăn mòn: nội soi sớm (thông thường trong vòng 24 giờ) để đánh giá giai đoạn và lập kế hoạch điều trị
• Quản lý lối sống (tự chăm sóc)
  • Kiểm soát cân nặng, không ăn trong vòng 2–3 giờ trước khi đi ngủ, kê cao phần thân trên khi ngủ (đầu·thân trên cao 15–20 độ)
  • Tránh các thực phẩm kích thích axit dạ dày như ăn quá nhiều·đồ nhiều chất béo·sô-cô-la·rượu·caffeine·nước có ga·nước cam, v.v.
  • Bỏ thuốc lá (cải thiện chức năng cơ thắt thực quản dưới), không nằm ngay sau khi ăn
  • Uống thuốc cùng với đủ nước (đặc biệt là thuốc sắt dạng viên·bisphosphonate·thuốc kháng sinh, v.v.)
• Lưu ý và quản lý biến chứng
  • Khi xảy ra thủng cấp tính, chảy máu nhiều, khó thở (xâm lấn đường thở), lập tức đến phòng cấp cứu
  • Nếu không điều trị mạn tính, có thể xuất hiện hẹp thực quản, chảy máu, thủng, thực quản Barrett (chuyển sản biểu mô ruột) → có khả năng làm tăng nguy cơ ung thư thực quản
  • Nếu phát hiện viêm thực quản nhiễm trùng ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch, cần đánh giá tình trạng miễn dịch (chẳng hạn HIV)

---

Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)

• Vật dụng cần chuẩn bị (trước khi đến khám)
  • Danh sách các thuốc hiện đang dùng (bao gồm thuốc kê đơn·OTC·thực phẩm bổ sung)
  • Mang theo bản sao kết quả xét nghiệm gần đây nếu có (nội soi dạ dày, xét nghiệm máu, xét nghiệm hình ảnh, v.v.)
  • Ghi chú về thời điểm bắt đầu·diễn biến·yếu tố làm triệu chứng nặng hơn·cải thiện triệu chứng (bữa ăn, tư thế, uống thuốc, v.v.)
  • Ghi lại tình trạng sốt, thay đổi cân nặng, đi ngoài phân đen·nôn ra máu
• Tài liệu hữu ích nếu cung cấp cho bác sĩ tại phòng khám ngoại trú
  • Nhật ký triệu chứng (thời điểm, liên quan đến loại thức ăn nào, mức độ đau khi nuốt)
  • Có hay không các yếu tố nguy cơ suy giảm miễn dịch (thuốc hóa trị, thuốc ức chế miễn dịch, đái tháo đường, ghép tạng, v.v.)
• Dấu hiệu cấp cứu cần biết trước khi khám ngoại trú (đến khám ngay)
  • Đau ngực dữ dội·khó thở, sốt cao kéo dài, chảy máu nhiều (nôn ra máu·đi ngoài phân đen), đau bụng đột ngột hoặc các triệu chứng sốc

---

Ví dụ các câu hỏi chung để hỏi bác sĩ

• "Nguyên nhân có khả năng nhất gây viêm thực quản của tôi là gì?"
• "Những xét nghiệm nào được khuyến nghị, và tôi có cần nội soi không?"
• "Hiệu quả dự kiến và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc bác sĩ định kê là gì?"
• "Nếu triệu chứng không cải thiện hoặc tái phát thì bước điều trị tiếp theo là gì?"
• "Trong lối sống, những điều nào nhất thiết phải thay đổi và thời gian khuyến nghị là bao lâu?"

Ví dụ các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh

• "Nếu nội soi phát hiện loét/bựa trắng/màng trắng (nghi ngờ Candida), bác sĩ khuyến nghị điều trị bằng thuốc kháng nấm/kháng virus nào?"
• "Tôi bị viêm thực quản do trào ngược tái diễn, có cần sử dụng PPI dài hạn không? Nếu cần, việc theo dõi (ví dụ: mật độ xương, nguy cơ nhiễm trùng đường tiêu hóa) sẽ được thực hiện như thế nào?"