Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Tóm tắt định nghĩa: Táo bón là tình trạng đại tiện không thuận lợi do nhu động của đại tràng giảm hoặc do vấn đề ở đường tống phân (ví dụ: đại tiện dưới 2 lần mỗi tuần, phân cứng, kèm chảy máu, v.v.).
- Tóm tắt sinh lý bệnh:
- Chậm lưu thông qua đại tràng (slow transit): khả năng vận động của toàn bộ hoặc một phần đại tràng giảm, khiến phân lưu lại lâu trong ruột → tăng hấp thu nước làm phân cứng.
- Rối loạn tống phân (outlet obstruction / rối loạn kiểm soát đại tiện): cơ sàn chậu co thắt không phù hợp (hoặc không thể giãn), khiến không thể tống phân qua hậu môn (táo bón dạng tắc nghẽn đường ra).
- Cảm giác ở trực tràng giảm do phân tích tụ mạn tính (trực tràng giãn rộng → giảm khả năng nhận biết phân).
- Nguyên nhân chính:
- Yếu tố chế độ ăn (thiếu chất xơ, thiếu nước), ít vận động, thói quen đại tiện không đều đặn
- Thuốc (opioid, thuốc kháng cholinergic, chế phẩm sắt, v.v.)
- Bệnh nội tiết·chuyển hóa (suy giáp, đái tháo đường), bệnh thần kinh·cơ, thay đổi sau phẫu thuật
- Bệnh lý cấu trúc (hẹp ruột, ung thư đại tràng, phình đại tràng bẩm sinh, v.v.)
- Trẻ em: hành vi nhịn đại tiện (withholding behavior) liên quan đến giai đoạn tập đi vệ sinh, yếu tố tâm lý
- Triệu chứng chính:
- Đại tiện thưa hoặc khó khăn (phải rặn quá mức, phân cứng)
- Cảm giác đại tiện chưa hết (cảm giác còn phân sau khi đại tiện), đầy bụng, đau bụng
- Đau hậu môn khi đại tiện, chảy máu hậu môn (có thể kèm trĩ·nứt kẽ hậu môn)
- Khi trở thành mạn tính: chán ăn, khó tiêu, cảm giác trầm buồn, v.v.
Phương pháp điều trị
- Điều trị không dùng thuốc (nguyên tắc cơ bản)
- Chế độ ăn: tăng chất xơ (trái cây·rau·ngũ cốc nguyên hạt), lượng nước khuyến nghị tối thiểu khoảng 1,5 L mỗi ngày trở lên (cân nhắc sự khác biệt tùy từng người)
- Ăn uống đều đặn (đặc biệt là bữa sáng) và thói quen đại tiện: hình thành thói quen đi vệ sinh trong vòng 30 phút sau bữa ăn, sử dụng ghế kê chân (tương tự tư thế ngồi xổm)
- Vận động: tập aerobic thường xuyên và các bài tập tăng cường cơ bụng, xoa bóp bụng
- Hướng dẫn sinh hoạt: đi đại tiện ngay khi buồn, không ngồi trên bồn cầu quá lâu trên 10 phút
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc nhuận tràng tạo khối: chất xơ thực vật (như psyillium) — có thể sử dụng lâu dài, cần uống đủ nước
- Thuốc nhuận tràng thẩm thấu: PEG (polyethylene glycol), lactulose, muối magiê, v.v. — kéo nước vào phân để làm mềm phân
- Thuốc nhuận tràng kích thích: sennoside, bisacodyl, v.v. — khuyến nghị sử dụng ngắn hạn (lạm dụng lâu dài có nguy cơ làm suy giảm chức năng ruột)
- Thuốc tiêu nhầy·làm mềm phân: docusate, v.v. (chủ yếu để phòng phân bị cứng)
- Thuốc kích thích nhu động ruột·thuốc mới: prucalopride (chất chủ vận chọn lọc 5-HT4), linaclotide/lubiprostone (thuốc thúc đẩy bài tiết), procalopride (khả năng sẵn có khác nhau tùy quốc gia) — cân nhắc ở bệnh nhân nặng hoặc kháng thuốc
- Điều trị tại chỗ: thuốc đặt glycerin, thụt tháo (sử dụng ngắn hạn trong trường hợp nặng)
- Điều trị không dùng thuốc·thủ thuật
- Phản hồi sinh học (tập thư giãn cơ hậu môn·sàn chậu): hiệu quả ở bệnh nhân táo bón dạng tắc nghẽn đường ra (rối loạn kiểm soát đại tiện)
- Điều trị bằng thụt tháo: gây đại tiện trong trực tràng trong thời gian ngắn (không khuyến nghị sử dụng liên tục)
- Điều trị phẫu thuật
- Cân nhắc khi không đáp ứng với điều trị bằng thuốc·không dùng thuốc và có liệt đại tràng toàn bộ hoặc tổn thương thực thể rõ ràng (phình đại tràng bẩm sinh, chứng khổng lồ đại tràng, bệnh nhân chậm lưu thông nghiêm trọng, v.v.)
- Ví dụ: cắt bỏ một phần hoặc toàn bộ đại tràng (chỉ áp dụng hạn chế trong các chỉ định đặc biệt)
- Lưu ý và biến chứng
- Không tự chẩn đoán và lạm dụng thuốc nhuận tràng kích thích lâu dài (có thể gây lệ thuộc, rối loạn điện giải, suy giảm chức năng ruột)
- Triệu chứng cảnh báo (chảy máu trực tràng, sụt cân, thiếu máu, thay đổi đột ngột thói quen đại tiện, khởi phát mới ở người từ 50 tuổi trở lên, v.v.) cần được đánh giá ngay để loại trừ bệnh lý thực thể (như ung thư đại tràng, v.v.)
- Biến chứng: trĩ·nứt kẽ hậu môn·sa trực tràng, làm nặng thêm bệnh túi thừa, nhiễm trùng đường tiết niệu (ở trẻ em), thiếu dinh dưỡng·chậm tăng trưởng (trẻ em bị nặng)
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (bao gồm vật dụng cần chuẩn bị và câu hỏi mẫu)
- Vật dụng cần chuẩn bị (khuyến nghị mang theo)
- Danh sách tất cả thuốc·thực phẩm bổ sung đang sử dụng (bao gồm liều lượng·thời điểm bắt đầu dùng)
- Bản sao kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, xét nghiệm tuyến giáp, nội soi đại tràng, hình ảnh ổ bụng, v.v.)
- Nhật ký triệu chứng (tần suất đại tiện, ghi nhận hình dạng phân theo Thang phân Bristol (Bristol Stool Scale), triệu chứng·đau·có hoặc không chảy máu khi đại tiện, lượng thức ăn·nước uống)
- Hồ sơ điều trị trước đây (thuốc nhuận tràng, thụt tháo, phản hồi sinh học, v.v.) và đáp ứng điều trị
- Đối với trẻ em, biểu đồ tăng trưởng và thông tin liên quan đến việc tập đi vệ sinh
- Những điều cần thông báo trước cho bác sĩ khi khám
- Thời điểm bắt đầu triệu chứng (cấp tính so với mạn tính), yếu tố làm nặng/làm giảm triệu chứng, thay đổi cân nặng, ảnh hưởng đến giấc ngủ hay không
- Các thuốc đang sử dụng (đặc biệt là opioid·thuốc chống trầm cảm·thuốc kháng cholinergic·sắt, v.v.)
- Tiền sử phẫu thuật (phẫu thuật vùng chậu·bụng), bệnh lý thần kinh
- Câu hỏi mẫu (những điều tự hỏi bác sĩ khi khám)
- "Với các triệu chứng của tôi, tôi có cần làm thêm xét nghiệm không (nội soi đại tràng, xét nghiệm tuyến giáp, v.v.)?"
- "Tác dụng phụ và thời gian sử dụng khuyến nghị của thuốc tôi đang dùng (hoặc định dùng) là gì?"
Các câu hỏi chung mẫu để hỏi bác sĩ
- "Hiệu quả mong đợi và tác dụng phụ của thuốc (hoặc phương pháp điều trị) này là gì?"
- "Tiên lượng trong trường hợp của tôi như thế nào? Bao lâu thì tôi sẽ cải thiện?"
- "Trong lối sống, những điểm nào tôi nhất thiết phải thay đổi? Xin hãy hướng dẫn cụ thể về chế độ ăn·vận động."
- "Tôi có cần làm thêm xét nghiệm hoặc điều trị chuyên sâu (phản hồi sinh học, nội soi đại tràng, v.v.) không?"
Các câu hỏi mẫu dành riêng cho từng bệnh
- Dành cho bệnh nhân bị rối loạn tống phân (nghi ngờ tắc nghẽn đường ra):
- "Tôi cảm thấy cơ hậu môn không giãn ra khi đại tiện, tôi có cần điều trị bằng phản hồi sinh học không? Hiệu quả ở mức độ nào?"
- Dành cho bệnh nhân mạn tính·kháng thuốc hoặc cao tuổi:
- "Tôi đã dùng nhiều loại thuốc nhưng triệu chứng không cải thiện. Có thể đánh giá xem tôi có cần xét nghiệm thời gian lưu thông qua đại tràng hoặc điều trị phẫu thuật không?"
(Chuẩn bị vật dụng trước khi khám, đồng thời mang theo nhật ký triệu chứng và danh sách thuốc đang dùng sẽ giúp đánh giá chính xác hơn và xây dựng kế hoạch điều trị phù hợp với từng người.)