Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
Bệnh giun xoắn (Trichinellosis) là bệnh nhiễm trùng lây truyền từ động vật sang người do ấu trùng của ký sinh trùng thuộc chi Trichinella gây ra. Đường lây nhiễm chủ yếu là ăn thịt sống (đặc biệt là thịt lợn hoặc thịt chế biến) có chứa ấu trùng mà chưa được nấu chín kỹ. Về bệnh sinh, ấu trùng phát triển thành giun trưởng thành ở niêm mạc ruột non, sau đó ấu trùng được sinh ra lan truyền khắp cơ thể qua đường máu, chủ yếu lắng đọng ở cơ xương, hình thành nang và gây viêm cùng phản ứng miễn dịch.
Triệu chứng và diễn tiến chính
- Thời kỳ ủ bệnh: Từ vài ngày đến vài tuần (khác nhau tùy theo lượng nhiễm và loài).
- Giai đoạn sớm (khoảng 1 tuần sau nhiễm): Triệu chứng tiêu hóa (tiêu chảy, buồn nôn·nôn, đau bụng) — khi niêm mạc ruột bị xâm nhập.
- Giai đoạn di chuyển (2–6 tuần sau nhiễm): Sốt, đau cơ (đặc biệt ở các cơ gần thân), phù mặt, viêm kết mạc, đau đầu, mệt mỏi, đổ mồ hôi, rối loạn thần kinh ngoại biên, khó thở (do yếu cơ hô hấp hoặc viêm phổi/biến chứng), đau ngực (có khả năng viêm cơ tim).
- Giai đoạn mạn tính/hồi phục: Đau cơ·giảm sức cơ có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Một số người có thể không có triệu chứng.
Dấu hiệu chẩn đoán
- Tăng bạch cầu ái toan trong máu ngoại vi thường gặp.
- Xét nghiệm huyết thanh học (xét nghiệm kháng thể) được dùng để hỗ trợ chẩn đoán.
- Chẩn đoán xác định là phát hiện ấu trùng dạng nang trong sinh thiết cơ.
- Khi nghi ngờ bệnh nặng, cần xét nghiệm men tim, điện tâm đồ (viêm cơ tim), xét nghiệm hình ảnh/đánh giá thần kinh.
Phương pháp điều trị
Nguyên tắc cơ bản: Loại bỏ ký sinh trùng (thuốc chống ký sinh trùng) + điều trị bảo tồn·can thiệp đối với triệu chứng và theo dõi biến chứng
Điều trị bằng thuốc
- Thuốc chống ký sinh trùng: Albendazole hoặc mebendazole là thuốc hàng đầu. Liều lượng·thời gian điều trị được quyết định tùy theo tình trạng và mức độ nặng của bệnh nhân, vì vậy hãy tuân thủ hướng dẫn dùng thuốc do bác sĩ điều trị kê đơn.
- Steroid: Chỉ cân nhắc sử dụng trong thời gian ngắn khi có phản ứng toàn thân nặng hoặc biến chứng viêm nghiêm trọng như viêm cơ tim·tổn thương hệ thần kinh trung ương (không sử dụng đồng loạt cho tất cả bệnh nhân).
- Thuốc giảm đau/hạ sốt: Sử dụng thuốc giảm đau để giảm đau cơ·sốt (trong trường hợp nhẹ dùng thuốc giảm đau chống viêm không steroid, trong trường hợp đau cơ nặng cân nhắc thuốc giảm đau mạnh).
- Khi có biến chứng nặng: Viêm cơ tim, suy hô hấp, triệu chứng hệ thần kinh trung ương và các tình trạng khác cần điều trị nội trú và phối hợp với chuyên khoa liên quan (điều trị tim mạch·hô hấp·thần kinh).
Điều trị hỗ trợ và theo dõi
- Bổ sung nước·điện giải, quản lý dinh dưỡng, nghỉ ngơi.
- Theo dõi các chỉ dấu tim·điện tâm đồ (khi nghi ngờ viêm cơ tim), quan sát chức năng hô hấp.
- Theo dõi diễn tiến sau điều trị bằng xét nghiệm máu (CK, số lượng bạch cầu ái toan, v.v.) và các triệu chứng lâm sàng.
Lưu ý (quản lý hằng ngày)
- Trong khi dùng thuốc chống ký sinh trùng, cần chú ý đến tác dụng phụ của thuốc (rối loạn tiêu hóa, bất thường chỉ số chức năng gan, v.v.) và tương tác thuốc.
- Bệnh nhân mang thai·cho con bú cần trao đổi với bác sĩ chuyên khoa về việc lựa chọn và sử dụng thuốc.
- Khi xuất hiện các triệu chứng nặng (khó thở, đau ngực, thay đổi ý thức, sốt cao, v.v.), cần lập tức đến cơ sở y tế cấp cứu.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (kèm ví dụ câu hỏi)
Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách tất cả các thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (bao gồm liều lượng·thời gian dùng thuốc)
- Ghi chép về dị ứng thuốc
- Bản sao các kết quả xét nghiệm gần đây (xét nghiệm máu, điện tâm đồ, hình ảnh lồng ngực, v.v.), nếu có
- Ghi chú tóm tắt thời điểm xuất hiện và diễn tiến của triệu chứng (khi nào, triệu chứng gì, yếu tố làm nặng)
- Lịch sử ăn uống·tiêu thụ (bao gồm tình trạng chế biến trong 1–2 tháng gần đây; có ăn thịt sống·thịt chưa chín kỹ hay không, có ăn thịt chế biến·thịt xông khói hay không)
- Nghề nghiệp·tiếp xúc với động vật·chăn nuôi gia súc và lịch sử du lịch
Ví dụ câu hỏi trước khi đến gặp bác sĩ (bệnh nhân tự kiểm tra)
- Hãy tóm tắt ngày bắt đầu và sự thay đổi của triệu chứng trong một câu (ví dụ: sốt bắt đầu từ khi nào, đau cơ ở vị trí nào).
- Gần đây bạn có ăn thịt sống hoặc thịt lợn·thịt động vật hoang dã chưa chín kỹ không? Bạn đã ăn khi nào?
- Bạn có triệu chứng khó thở, đau ngực, ngất hoặc suy giảm ý thức không? (Nếu có, cần cấp cứu ngay lập tức)
Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Để xác định chẩn đoán bệnh này, cần thực hiện những xét nghiệm nào? (xét nghiệm máu·xét nghiệm kháng thể·sinh thiết cơ, v.v.)
- Việc điều trị có thay đổi tùy theo các thuốc tôi đang dùng (hoặc bệnh mạn tính) không? Tác dụng phụ của thuốc là gì?
- Thời gian hồi phục sau điều trị khoảng bao lâu, và cần hạn chế sinh hoạt hằng ngày (tập thể dục·trở lại làm việc, v.v.) cho đến khi nào?
- Nguy cơ xảy ra biến chứng (viêm cơ tim·suy hô hấp·tổn thương hệ thần kinh) là gì và sẽ được theo dõi như thế nào?
Ví dụ các câu hỏi tùy theo từng bệnh
- Sự kết hợp các triệu chứng của tôi (ví dụ: phù mặt·đau cơ·khó thở) có phải là dấu hiệu cho thấy nguy cơ biến chứng nặng (viêm cơ tim·suy hô hấp) cao không? Khi nào tôi cần đến phòng cấp cứu?
- Tôi cần dùng thuốc chống ký sinh trùng (albendazole/mebendazole); bác sĩ có thể giải thích về thời gian dùng thuốc được khuyến nghị và độ an toàn khi mang thai·cho con bú không?
(Khi cần, kế hoạch chẩn đoán·điều trị cần được trao đổi với bác sĩ điều trị và điều chỉnh phù hợp với tình trạng của bệnh nhân.)