Xác nhận tên bệnh
Viêm dạ dày-ruột do rotavirus (Rotavirus gastroenteritis) — đây là tên gọi có cơ sở y khoa. Bệnh thường được gọi là “viêm ruột do virus (rota)” và là một bệnh nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính có thể gây mất nước nghiêm trọng ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ.
1) Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Nguyên nhân: Nhiễm rotavirus (Rotavirus). Bệnh chủ yếu lây truyền theo đường phân–miệng và có thể lây nhiễm qua tay, thức ăn, nước bị ô nhiễm hoặc tiếp xúc với các vật thể. Virus có thể tồn tại trong nhiều tuần trên bề mặt các vật cứng. Chỉ một lượng nhỏ virus cũng có thể gây lây nhiễm.
- Sinh bệnh học: Virus lây nhiễm các tế bào biểu mô ruột non (đặc biệt là các tế bào biểu mô nhung mao ruột non), gây teo nhung mao và kém hấp thu; các protein có nguồn gốc từ virus (như NSP4) thúc đẩy tiêu chảy bài tiết. Hậu quả là mất nước và chất điện giải.
- Thời gian ủ bệnh: Thông thường 1–3 ngày.
- Triệu chứng chính: Sau các triệu chứng ban đầu giống cảm lạnh (sốt, sổ mũi, ho), trẻ thường nôn dữ dội trước, sau đó bị tiêu chảy phân nước (trong). Có thể tiêu chảy và nôn từ vài lần đến hàng chục lần mỗi ngày. Có nguy cơ mất nước (tiểu ít, môi khô, lừ đừ, mắt trũng, ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ thường bỏ bú hoặc bỏ ăn, thóp lõm).
- Đặc điểm dịch tễ: Thường gặp ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ (đặc biệt từ 3–24 tháng tuổi); có tính mùa vụ (ở vùng khí hậu ôn đới, tỷ lệ mắc tăng vào mùa đông: tháng 11–3). Phân bố trên toàn thế giới; tỷ lệ mắc giảm nhờ vắc-xin và cải thiện vệ sinh.
2) Phương pháp điều trị và lưu ý
-
Nguyên tắc cơ bản: Không có thuốc kháng virus đặc hiệu. Điều quan trọng là làm giảm triệu chứng và phòng ngừa/điều chỉnh tình trạng mất nước (điều trị hỗ trợ).
-
Điều trị ngoại trú (trường hợp nhẹ)
- Mất nước nhẹ đến vừa: Cho uống dung dịch bù nước và điện giải (ORS) từng lượng nhỏ, thường xuyên.
- Tiếp tục chế độ ăn thông thường hoặc cho trẻ bú mẹ (không ngừng bú mẹ ở trẻ sơ sinh).
- Kiểm soát sốt bằng thuốc hạ sốt (acetaminophen/ibuprofen — tuân thủ độ tuổi và cách dùng).
-
Điều trị nội trú (trường hợp nặng)
- Khi mất nước nghiêm trọng hoặc nôn kéo dài khiến không thể bù nước bằng đường uống, sử dụng liệu pháp truyền dịch tĩnh mạch (IV fluids) để bổ sung nước và chất điện giải.
- Khi nôn tái diễn nghiêm trọng, cân nhắc cung cấp dinh dưỡng và nước không qua đường tiêu hóa (IV hoặc ống thông mũi–dạ dày).
- Điều chỉnh và theo dõi khi có rối loạn điện giải (như hạ hoặc tăng natri máu).
-
Thuốc
- Kháng sinh: Thông thường không cần thiết (chỉ sử dụng sau khi xét nghiệm nếu nghi ngờ viêm ruột do vi khuẩn).
- Thuốc chống tiêu chảy (như loperamide): Không được khuyến cáo dùng cho trẻ em.
- Thuốc chống nôn: Sử dụng thận trọng ở trẻ em (theo đánh giá của bác sĩ).
- Bổ sung kẽm: Có thể được khuyến cáo cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị tiêu chảy tùy theo nguồn lực và hướng dẫn y tế địa phương (đặc biệt ở các quốc gia có nguồn lực hạn chế).
-
Phòng ngừa (bao gồm cả khuyến cáo có tính điều trị)
- Vắc-xin rotavirus: Có hiệu quả rất cao trong phòng ngừa bệnh nặng. Tuân theo lịch tiêm chủng của từng quốc gia (khuyến cáo tiêm từ sớm). Tiêm vắc-xin làm giảm đáng kể tỷ lệ nhập viện và mất nước nghiêm trọng.
- Rửa tay, khử trùng đồ chơi và bề mặt (chẳng hạn bằng chất khử trùng có gốc hypoclorit), cách ly/kiểm soát nhiễm khuẩn khi sinh hoạt tập thể.
-
Lưu ý (tự chăm sóc)
- Khi xuất hiện các dấu hiệu mất nước (lượng nước tiểu giảm rõ rệt, lừ đừ, thở nhanh và tim đập nhanh, nôn nghiêm trọng, v.v.), phải lập tức đến cơ sở y tế.
- Đến khoa cấp cứu khi không thể uống nước/ORS.
- Tiếp tục cho trẻ bú mẹ (không cần ngừng).
- Không tự ý sử dụng kháng sinh hoặc thuốc chống tiêu chảy.
-
Nguy cơ biến chứng
- Sốc, suy giảm chức năng thận, rối loạn điện giải và hiếm khi tử vong do mất nước nghiêm trọng.
- Một biến chứng cực kỳ hiếm có liên quan đến vắc-xin là nguy cơ lồng ruột sau khi tiêm; tuy nhiên, lợi ích của vắc-xin lớn hơn nguy cơ này.
3) Những điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và ví dụ câu hỏi)
- Vật dụng/tài liệu cần mang theo
- Cân nặng của trẻ (số đo gần đây nhất) và ghi chép thay đổi cân nặng.
- Nhật ký triệu chứng: thời điểm khởi phát, số lần nôn/tiêu chảy (trong 24 giờ gần nhất), thời điểm và lượng nước/thức ăn uống vào lần cuối, số lần đi tiểu (so với mức cơ bản).
- Có sốt hay không và thông tin dùng thuốc hạ sốt (tên thuốc, thời gian dùng, liều lượng).
- Danh sách các thuốc đang dùng, tiền sử dị ứng.
- Hồ sơ tiêm chủng (đặc biệt là trẻ đã tiêm vắc-xin rotavirus hay chưa và thời điểm tiêm).
- Nếu có thể, ảnh chụp gần đây (dấu hiệu mất nước, tình trạng phân, v.v.) hoặc mẫu phân (theo chỉ dẫn của bác sĩ).
- Ví dụ câu hỏi cần chuẩn bị trước khi khám ngoại trú (ngắn gọn)
- “Trong 24 giờ qua, trẻ đã nôn và tiêu chảy bao nhiêu lần?”
- “Lượng nước uống vào (sữa mẹ, ORS, v.v.) hiện nay là bao nhiêu?”
- “Số lần đi tiểu (so với mức cơ bản) như thế nào?”
- Nếu ghi lại trước các thông tin mà nhân viên y tế thường hỏi khi khám ngoại trú, quá trình khám sẽ diễn ra nhanh hơn.
4) Ví dụ các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Tiên lượng của bệnh này như thế nào? Tiêu chí nào cần nhập viện?
- Nên cho uống ORS mỗi lần bao nhiêu và cách nhau bao nhiêu phút tại nhà?
- Nếu xuất hiện dấu hiệu mất nước nào (dấu hiệu cấp cứu) thì cần đến khoa cấp cứu ngay?
- Có thể sử dụng an toàn những thuốc nào (như thuốc hạ sốt, thuốc chống nôn)? Tác dụng phụ là gì?
- Có cần sử dụng kháng sinh hoặc thuốc chống tiêu chảy không?
- Cần thực hiện những biện pháp nào để giảm nguy cơ bệnh lây sang các thành viên khác trong gia đình?
5) Ví dụ các câu hỏi phù hợp với từng bệnh
- (Người chăm sóc trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ) Lượng nước tiểu của con tôi đã giảm rõ rệt so với bình thường; hiện có thể tiếp tục bù nước bằng ORS tại nhà hay cần nhập viện và truyền dịch tĩnh mạch?
- Liên quan đến tiêm chủng: Nếu trẻ chưa tiêm hoặc mới tiêm một phần vắc-xin rotavirus thì hiện nay còn có thể tiêm được không (các quy định liên quan đến độ tuổi bắt đầu và độ tuổi kết thúc lịch tiêm)?
Tham khảo: Trong nhiều trường hợp, các dấu hiệu lâm sàng đã đủ để chẩn đoán; tuy nhiên, trong điều tra các vụ bùng phát tập thể hoặc ở bệnh nhân nặng, nhập viện, có thể xác định tác nhân gây bệnh bằng xét nghiệm kháng nguyên trong phân (EIA), RT‑PCR, v.v. Các hướng dẫn chi tiết về điều trị và phòng ngừa thay đổi tùy theo khuyến cáo của từng quốc gia, cơ quan (ví dụ: hội nhi khoa, cơ quan y tế) và tình trạng của bệnh nhân; hãy tuân theo khuyến cáo của nhân viên y tế phụ trách khi đi khám.