Mô tả bệnh (nguyên nhân và triệu chứng)
- Định nghĩa: Nhiễm trùng đường hô hấp trên (Upper respiratory infections) là thuật ngữ chung chỉ tình trạng viêm nhiễm cấp tính xâm lấn mũi (hốc mũi), xoang cạnh mũi, hầu, thanh quản và các cơ quan thuộc đường hô hấp trên (bao gồm viêm mũi cấp, viêm xoang cấp, viêm họng cấp, viêm tai giữa cấp, viêm phế quản cấp, v.v.).
- Nguyên nhân và sinh lý bệnh: Phần lớn là nhiễm virus (ví dụ: rhinovirus, nhóm coronavirus, adenovirus, cúm, v.v.), trong khi nguyên nhân do vi khuẩn tương đối ít, chiếm 5–10%. Virus xâm nhập vào niêm mạc gây ra phản ứng viêm, dẫn đến tăng tiết chất nhầy, phù nề niêm mạc, hẹp đường thở và các triệu chứng khác.
- Triệu chứng chính: Sốt, ho, sổ mũi (nước mũi trong hoặc vàng), nghẹt mũi, hắt hơi, đau họng, mệt mỏi, đau đầu. Trẻ em có thể xuất hiện sốt cao, đau tai, giảm bú do viêm tai giữa hoặc các biến chứng.
- Diễn tiến: Phần lớn cải thiện trong vòng 7–10 ngày, nhưng ho có thể kéo dài hơn. Một số trường hợp có thể xuất hiện biến chứng do vi khuẩn (viêm xoang, viêm tai giữa, viêm phổi, v.v.) hoặc bệnh nền trở nặng (như hen suyễn).
Phương pháp điều trị
- Nguyên tắc chung: Điều trị triệu chứng là основ. Hầu hết không cần dùng kháng sinh (chỉ sử dụng khi nghi ngờ có biến chứng do vi khuẩn).
- Điều trị bằng thuốc
- Thuốc hạ sốt·giảm đau: acetaminophen (Tylenol), ibuprofen (tuân thủ liều dùng dành cho trẻ em).
- Thuốc thông mũi (giảm nghẹt mũi): Sử dụng dạng uống hoặc xịt mũi trong thời gian ngắn (khuyến nghị tối đa 3 ngày). Trẻ em phải tuân thủ giới hạn độ tuổi.
- Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Giúp loại bỏ dịch tiết trong mũi và giảm triệu chứng.
- Thuốc ho: Tùy theo loại ho, sử dụng thuốc long đờm hoặc thuốc giảm ho; thận trọng khi dùng thuốc ho không kê đơn cho trẻ em (đặc biệt chống chỉ định ở trẻ dưới 2 tuổi).
- Kháng sinh: Chỉ cân nhắc trong các trường hợp sau — triệu chứng kéo dài trên 10 ngày hoặc nặng lên sau khi đã cải thiện (nhiễm khuẩn thứ phát), sốt cao kèm dịch tiết mủ (nghi ngờ viêm xoang do vi khuẩn), viêm họng do vi khuẩn rõ ràng (ví dụ: liên cầu khuẩn cấp), viêm tai giữa, viêm phổi, v.v.
- Thủ thuật/phẫu thuật
- Cân nhắc cắt amidan khi bị viêm amidan tái phát (hoặc ảnh hưởng đến hô hấp, giấc ngủ) sau khi trao đổi với bác sĩ chuyên khoa.
- Nếu viêm tai giữa tái phát gây biến chứng như giảm thính lực, có thể cân nhắc đặt ống thông khí tai giữa, v.v.
- Chăm sóc sinh hoạt và lưu ý
- Nghỉ ngơi đầy đủ, uống đủ nước, duy trì nhiệt độ và độ ẩm trong phòng ở mức phù hợp.
- Giữ vệ sinh tay kỹ lưỡng, tuân thủ phép lịch sự khi ho (dùng khăn giấy/khuỷu tay áo).
- Trẻ em: Không dùng aspirin (nguy cơ mắc hội chứng Reye). Trẻ dưới 2 tuổi bị hạn chế sử dụng một số thuốc không kê đơn.
- Phòng ngừa
- Rửa tay, thực hiện phép lịch sự khi ho, hạn chế tiếp xúc với người nhiễm bệnh.
- Tiêm vaccine cúm (tùy theo độ tuổi và đối tượng), và tiêm vaccine COVID-19 khi được khuyến nghị.
Các trường hợp cần được đánh giá y tế khẩn cấp: Khó thở, thở khò khè, khó nuốt, sốt cao liên tục, tím tái, mất nước nghiêm trọng, thay đổi ý thức, v.v.
Điểm cần kiểm tra trước khi khám ngoại trú (vật dụng cần chuẩn bị và những điều cần xác nhận trước khi đến bệnh viện)
- Vật dụng cần chuẩn bị
- Danh sách các thuốc đang dùng (bao gồm liều lượng và số lần dùng)
- Tiền sử dị ứng (thuốc, thực phẩm)
- Mang theo kết quả xét nghiệm trước đây (X-quang ngực, xét nghiệm máu, ảnh tai·họng gần đây, v.v.) hoặc giấy chẩn đoán nếu có
- Ngày bắt đầu sốt·triệu chứng và diễn tiến (quan trọng: đã bao nhiêu ngày kể từ khi xuất hiện triệu chứng)
- Thông tin cần ghi lại
- Nhiệt độ cơ thể (mức sốt cao nhất), dạng ho (ho khan/ho kèm đờm), thay đổi màu sắc nước mũi, có hay không khó thở, đau tai·thay đổi thính lực, có hay không khó nuốt
- Thời điểm triệu chứng nặng lên·cải thiện và điều trị trước đây (có sử dụng thuốc giảm đau, kháng sinh hay không)
- Bệnh nền (hen suyễn, COPD, bệnh tim, đái tháo đường, tình trạng suy giảm miễn dịch), tình trạng mang thai, tình trạng tiêm chủng ở trẻ em
- Các xét nghiệm có thể được thực hiện tại bệnh viện (chuẩn bị trước)
- Xét nghiệm kháng nguyên nhanh (liên cầu khuẩn, cúm, v.v.) hoặc PCR (khi cần)
- Cấy dịch họng (khi cần), xét nghiệm máu (đối với nhóm nguy cơ cao)
- Nghe phổi, khám tai, X-quang ngực khi cần
Câu hỏi ví dụ (các mục cần tự kiểm tra trước khi khám với bác sĩ):
- Triệu chứng bắt đầu từ khi nào?
- Đặc điểm sốt (từng lúc/liên tục), nhiệt độ cao nhất
- Có hay không khó thở·thở khò khè·đau tai·khó nuốt
Ví dụ về các câu hỏi chung cần hỏi bác sĩ
- Làm thế nào để phân biệt triệu chứng này do virus hay do vi khuẩn? Có cần dùng kháng sinh không?
- Tác dụng và các tác dụng phụ có thể xảy ra của thuốc được kê là gì?
- Triệu chứng kéo dài đến bao lâu là trong phạm vi bình thường? Có thể chờ bao nhiêu ngày?
- Các dấu hiệu nguy hiểm của biến chứng (viêm tai giữa·viêm xoang·viêm phổi, v.v.) là gì?
- Có thói quen sinh hoạt hoặc khuyến cáo cách ly đặc biệt nào cần lưu ý đối với trẻ (hoặc bản thân) không?
Ví dụ về các câu hỏi phù hợp theo từng bệnh
- Liên quan đến trẻ em/trẻ sơ sinh: "Những dấu hiệu nào cho thấy con tôi có nguy cơ cao tiến triển thành viêm tai giữa, và khi nào cần đi khám ngay?"
- Liên quan đến viêm họng·amidan tái phát: "Tôi thường xuyên bị viêm amidan tái phát; tiêu chí nào cần cân nhắc phẫu thuật cắt amidan?"
(Khuyến nghị đến phòng cấp cứu ngay khi triệu chứng nặng lên hoặc xuất hiện triệu chứng cấp cứu: khó thở nghiêm trọng, đau ngực dai dẳng, suy giảm ý thức, mất nước·không thể ăn uống, v.v.)